Tarix yalnız keçmişi öyrənmək deyil, həm də bu günün və gələcəyin dərk edilməsində əsas vasitədir. Keçmişi bilmədən bu günü və sabahı qurmaq mümkün deyil. Tarix hər bir millətin güzgüsü və gələcəyini müəyyən edən mayakdır; millət özünü yalnız tarixinin köməyi ilə dərk edə bilər. Azərbaycanın indiki hüquqi-coğrafi sərhədlərindən kənarda qalmış Qərbi Azərbaycanın Göyçə mahalının Cil kəndinin tarixi, mədəniyyəti, təhsil-tərbiyə ənənələri və qəhrəmanlıq tarixləri öyrənilməli və gələcək nəsillərə çatdırılmalıdır. Bu kəndlə bağlı  olan  hər bir gənc doğma yurda qayıtma inamı ilə böyüdülməli, bu yerlərə sülh şəraitində, təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə geri qaytarılacağına inanmalıdır.  

Cil kəndində məskunlaşma 

Relyef baxımından bir amfiteatrı xatırladan Cil kəndi Göyçə gölünün sahilində, Çəmbərək rayon mərkəzindən 28 km cənub-şərqdə, dəniz səviyyəsindən 2040 m hündürlükdə yerləşirdi. Ermənistan Sovet Ensiklopediyasında Cil kəndinin əsasının XII əsrdə qoyulduğu bildirilir.  Kənddə mövcud olmuş abidələr - alban qəbiristanlığı və kilsələri, oğuz (uğuz) qəbiristanlığı, qalaçalar, insan yaşayışının izləri olan mağaralar, qazıntı zamanı tapılan saxsı qablar, müxtəlif fiqurlar  bu ərazinin lap qədim zamanlardan yaşayış məskəni olduğunu sübut edir. Kənddə oda sitayiş edən  albanların, oğuzların və  müsəlmanların ümumi mədəniyyətinin sintezi olan  maddi və mənəvi mədəniyyət mövcud idi. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində  Cil kəndinin  adı çəkilir. Bəzi mənbələrdə  Cilkəndi kimi qeyd edilir. Əvvəllər İrəvan quberniyasının  Yeni Bəyazid qəzasının, sonra Basarkeçər rayonunun, 31 dekabr 1937-ci ildən isə Çəmbərək (Krasnoselo) rayonunun tərkibində olub. Hazırda Geğarkunik vilayətinə aiddir.
Çar Rusiyası dövründə tərtib edilmiş kameral təsvirlərə görə,  kənddə 1831-ci ildə 45 ailə (159 kişi, 106 qadın),  cəmi 265 adam yaşayırmış. Ailələrin hamısı qarapapaq  tayfasına mənsub olub. 1891-ci ildə kənddə 308  nəfər (160 kişi, 148 qadın) yaşayırmış. 1909-cu ilin yanvar ayına olan məlumata görə, Yeni Bəyazid qəzasında 4-cü  polis sahəsində  4 kənd cəmiyyəti, 49 kənd var idi ki, onlardan biri Cil kəndində yerləşirdi. Cil kənd cəmiyyətinə 8 kənd daxil idi. 1886-cı ildə kənddə 587, 1897-ci ildə 739, 1908-ci ildə 975, 1914-cü ildə 1020 (1035),  1916-cı ildə 893, 1919-cu ildə 888, 1979-cu ildə 1519, 1988-ci ildə 1700 azərbaycanlı yaşamışdır. 1988-ci ilin noyabrında kənd camaatı erməni vandalları tərəfindən tarixi torpaqlarından deportasiya olunmuşdur.

Cil kəndində dini təhsil 

Türk və islam coğrafiyasının bir parçası olan Göyçə mahalının Cil kəndində orta əsrlərdən etibarən dini təhsilə xüsusi diqqət yetirilmişdir. 1831-ci ilə aid məlumatlara görə, kənddə dini ayinlərin icrası və dini təhsilin təşkili ilə Axund Molla Nağı Molla Həsən oğlu və Molla Məmmədəli Əli oğlu məşğul olmuşdur. Bu faktlar həmin dövrdə Cil kəndində dini təhsilin müəyyən ənənəyə və inkişaf səviyyəsinə malik olduğunu göstərir. Məktəb, ədətən, mollaların evlərində təşkil olunur, Qurani-Kərimin oxunuşu və təfsiri, ərəb və fars dilləri,  İslam hüququ (fiqh) və əxlaq öyrədilirdi.
Cil kəndində çar Rusiyası tərəfindən qeydə alınan ilk məktəb 1876-cı ilə aiddir. İrəvan-Yelizavetpol (Gəncə) xalq məktəbləri direksiyasına aid təhsil müəssisələrinin yerləşməsi ilə bağlı həmin il tərtib edilmiş xəritənin “xüsusi məktəblər” bölməsində Cil kəndində tatar (müsəlman - R.F.) məktəbinin mövcudluğu qeyd olunmuşdur.

Cil kənd ibtidai məktəbi 

Ermənistan sovetləşdirildikdən sonra Cil kəndində I dərəcəli (5 illik  ibtidai məktəb) məktəb 1923/1924-cü tədris ilində açılıb.  Ermənistanda azərbaycanlıların təhsil aldığı  məktəblərin tədris qrafiki və tədris planı  Azərbaycan məktəbləri ilə eyni idi.  Cil kəndində ibtidai məktəb açmağın böyük çətinlikləri var idi. Məktəb üçün yararlı  binanın, tədris avadanlıqlarının (parta, stol, stul, lövhə və s.), tədris resurslarının (dərslik, dərs vəsaiti, xəritə, qlobus  və ixtisaslı müəllimin)  olmaması ciddi çətinlik yaradırdı. Digər tərəfdən  uşaqların təhsilə cəlb edilməsində də  müəyyən çətinliklər var idi. Bu çətinlikləri məktəbin ilk müəllimi və müdiri olan Alı Xələf oğlu belə nəql edir: “Cil kəndində sovet məktəbinin  yaradılmasında çox böyük çətinliklə üz-üzə gəlmişdik. Nə məktəb, nə müəllim var idi. Ən böyük çətinlik isə gənclərin məktəbə cəlb edilməsi idi. Köhnə fikirli adamlar, mollalar bu işə çox mane olurdular. Nəhayət, 1923-cü ildə məktəbi aça bildik, müəllim olmadığından özüm bu işə cəlb edilmişdim, qalan müəllimlər isə başqa yerlərdən gətirilmişdi”.  

Cil kənd 7 illik məktəbi

İcbari ibtidai təhsilin həyata keçirilməsi  yeddiillik məktəblərin şəbəkəsinin genişlənməsinə səbəb oldu. 1934-cü ildə Basarkeçər rayonunda 12 yeni məktəb binası istifadəyə verildi ki, onlardan da biri Cil kəndində tikilmişdi. Məktəbdə politexnik sənətxana (emalatxana) və internat  təşkil edilmişdi. 1934-cü ildə Cil kənd ibtidai məktəbi yeddiillik məktəbə çevrildi. 1930-cu ildən Cil kənd ibtidai məktəbinə rəhbərlik edən Fətullah Əhmədov    yediillik məktəbə müdir  təyin edildi. 1937-ci ildə  məktəbdə tədris işləri üzrə direktor müavini  işləyən Məmmədqulu Abbasov məktəbə  direktor təyin edildi. O, bu vəzifədə 2 il (1937-1939)  işlədi. Krasnoselo  Rayon İcraiyyə Sovetinə inspektor vəzifəsinə irəli çəkildiyindən onu İslam  Adıgözəlov (1939-1941) əvəz etdi.  Müharibədən sonrakı illərdə məktəbə iki qardaş - Əli və Məmmədqulu Abbasovlar rəhbər etdilər.

Cil kənd 7 illik məktəbi müharibə illərində 

Cil kəndinin camaatı  sovet-alman müharibəsinin (1941-1945) ağrı-acısını yaşayıb. 250 nəfərdən çox igid  oğlunu dünyanı lərzəyə gətirən bu müharibəyə, odun-alovun içərisinə yola salıb. Kiçik bir kənddən 250 nəfərin müharibəyə göndərilməsi erməni xəyanətinin və hiyləgərliyinin bariz nümunəsidir. Elə bir ailə yoxdur ki, oradan bir-iki, hətta üç-dörd qardaş müharibəyə göndərilməsin. Bu, ermənilərin 1918-1920-ci illərdə Göyçədə törətdikləri  qırğından və fəlakətdən daha dəhşətlidir. “Böyük Ermənistan” xülyası  ilə yaşayan ermənilər azərbaycanlıların sayının azaldılması, fiziki cəhətdən məhv edilməsi üçün müharibə dövründə  yaranan təbii imkandan maksimum istifadə edərək  səfərbərliklə bağlı  respublikaya ayrılan  yerləri əsasən azərbaycanlıların hesabına doldururdular. Müharibəyə səfərbər olan cillilərin 50%-i ya həlak olub, ya da itkin düşüb. Müharibə zamanı ən böyük zərbə Cil kənd yeddiilik məktəbinə dəyib. Formalaşmaqda olan təhsil mühiti darmadağın edilib. Cil kənd  yeddiillik məktəbinin müdiri və kişi müəllimləri  səfərbərliyə alınaraq ön cəbhəyə göndərilib  ki, onlardan da heç biri geri qayıtmayıb. Səfərbər olan kişi müəllimlərinin yerinə rayon mərkəzində 1-2 ay kurs keçən qadınlar təyin olunub ki, bu da tədrisin səviyyəsinin aşağı düşməsinə və uzunmüddət 8 illik və  orta məktəbin yaradılmamasına səbəb olub.   

Cil kənd 8 illik məktəbi 

1960-1961-ci tədris ilində Cil kənd yeddiillik məktəbi səkkizillik məktəbə çevrildi.  1961-1962-ci illərdə Cil kənd səkkizillik məktəbinə Səməd Həsənov,  1962-1966-cı illərdə Bağır Bağırov, 1966-1968-ci illərdə Abbasəli Kərimov, 1968-1969-cu illərdə İsabala Qurbanov  rəhbərlik edib. Cil kənd məktəbi üçün ikimərtəbəli  tədris binasının tikilməsi həmin illərə təsadüf edir. 

Cil kənd orta məktəbi 

1967-1968-ci tədris ilində Cil kənd  səkkizillik məktəbi onillik orta məktəbə çevrildi. Həmin dövrdə məktəbdə 469 nəfər şagird təhsil alırdı.1968-1969-cu tədris ilində Cil kənd  orta məktəbinin ilk buraxılışı oldu. 20 nəfər məzundan 14-ü (70%) yüksək qiymətlərlə Azərbaycanın ali məktəblərinə daxil oldu. Cil kənd orta məktəbinin 1969-1988-ci illərdəki tədris həyatı  və pedaqoji uğurları məktəbin direktoru Şərif  Namazovun (1939-2013) adı ilə bağlıdır.  1968/1969-cu tədris ilində məktəb üçün  yeni  2 mərtəbəli bina istifadəyə verildi. Sonrakı illərdə şagirdlərin sayının artması, tədrisin kabinet sisteminə keçirilməsi yeni tədris binasının tikintisi ilə nəticələndi.  1984-1987-ci illərdə müasir infrastruktura malik  yeni məktəb binası tikildi. 1987-ci ilin sentyabr ayının 1-də  800-ə yaxın şagirdin təhsil ala biləcəyi üçmərtəbəli tədris binasının açılışı oldu. Təəssüf ki, məktəblilərin sevinci uzun sürmədi. 1988-ci ilin noyabrında məktəb öz fəaliyyətini dayandırmalı oldu.
1968-1988-ci illərdə Cil kənd orta məktəbi regionun qabaqcıl təhsil müəssisələrindən biri olub. Məktəbin tədris səviyyəsi həmişə yüksək qiymətləndirilib, məzunların ali məktəbə qəbul faizi digər kənd məktəbləri ilə müqayisədə xeyli yüksək olub. Məktəbin məzunları həm təlimdə, həm də rayon və respublika səviyyəli  yarış və müsabiqələrdə, olimpiadalarda yüksək yerlər tutublar.  Məktəbi qızıl medalla (Cavanşir Rəhimov, Şahvələd Namazov, Mustafa Rəhimov, Elmar Məmmədov, Yusif Sadıqov) və gümüş medalla (Gözəl Namazova, Sultan Tağıyev) bitirən məzunlar məktəbin yüksək təhsil göstəricilərini rəsmi şəkildə təsdiq etmişlər.

Cil kәndi repressiya illәrindә 

Bir mәsәlәyә xüsusi diqqәt çәkmәk istәyirәm. Bolşevik cildinә girmiş daşnaq ermәnilәr sovet hakimiyyәtinin ilk illәrindәn başlayaraq  azәrbaycanlıların doğma torpaqlarından uzaqlaşdırılması mәqsәdilә müxtәlif üsullardan istifadә ediblәr. Kolxoz tәsәrrüfatlarının yaradılması, “sinfi düşmәn axtarışı” onlar üçün göydәn düşmә olmuşdu. Müxtәlif bәhanәlәrlә azәrbaycanlıları şәr lәyir, hәbs etdirir, fiziki vә mәnәvi tәzyiq göstәrir, Sibirә sürgün etdirirdilәr. Əsas mәqsәdlәri azәrbaycanlıları indiki Ermәnistan әrazisindәn qovmaq idi. Mәsәlәn, Adıgözәlova Pürzәnin әmisi Hüseynov Əli (Yekәayaq Əli) 12 inәyi olduğuna görә qolçomaq kimi qulaq 45 edilәrәk 12 illiyә Sibirә sürgün edilmişdi. Sibirdә böyük mәşәqqәtlәrin şahidi olan Əli kişi sürgündәn qayıdaraq uzun müddәt yaşamış, 110 yaşında dünyasını dәyişmişdir. Elyazov İbad Sayad oğlu da Sibirdә sürgün hәyatı yaşayıb. Qışın şaxtasına, әsirlәrә verilәn әzab-әziyyәtә dözmәyәrәk orada vәfat edib. Cilli Kәrbәlayı Qurban da repressiya qurbanlarından biri olub. “Böyük Ermәnistan”yaratmaq istәyәn ermәnilәrin әsas mәqsәdi azәrbaycanlıların Ermәnistan әrazisindәn qovulması olub. Mәbuatdadaha çox ermәnilәrin azәrbaycanlılara qarşı törәtdiklәri vәhşiliklәrindәn, deportasiyadan, qәtliamlardan bәhs edilir vә onların statistikası verilir. Vaxtilә İrәvan şәhәrindә vә әtraf bölgәlәrdә yaşayan yüzlәrlә azәrbaycanlı ziyalını ermәnilәr şantaj, qorxu vә tәzyiq yolu ilә oradan uzaqlaşdırmağa nail olublar. “Sizi hәbs edә bilәrlәr, yaxşı olar ki, respublikadan gedәsiniz”, - demәklә, onlara “yaxşılıq” ediblәr. İşdәn azad olunma әrizәsinin üstünә isә “öz arzusu ilә Azәrbaycandakı qohumlarının yanına getdiyinә görә”- yazıblar. Belә üsullarla Cil kәndindәn onlarla insan doğma el-obadan uzaqlaşmaq mәcburiyyәtindә qalıb. Bu baxımdan Cil kәndindә Sarı Alı kimi tanınan Mәmmәdov Əli Yusif oğlu haqqında oğlu Zakir Mәmmәdovun yazılı şəkildə mənə verdiyi xatirәlәri maraq doğurur. O yazır: “Atam 1911-ci ildә (vә ya 1915-ci ildә) Göyçә mahalının Cil kәndindә anadan olub. Cil kәnd 7 illik mәktәbindә vә İrәvandakı mühasibatlıq texnikumunda oxuyub. Texnikumda tәdris ermәni dilindә olub. Yeganә azәrbaycanlı uşaq atam olub ki, texnikumu uğurla başa vurub. Ermәni dilini vә mühasibatlıq işini yüksәk sәviyyәdә bilib. Bir dәfә atamı Moskvaya- kәnd tәsәrrüfatı işlәrinә nәzarәt edәn idarәyә çağıraraq bildiriblәr ki, Krasnoselo rayonunun bir neçә ermәni kәndlәrindәki kolxoz vә sovxozlarda külli miqdarda yeyintilәr olub. Ermәnilәr izahatlarında hәmin yeyintilәrin azәrbaycanlılar tәrәfindәn edildiyini yazblar. Biz buna inanmırıq, maliyyә sәnәdlәri vә hesabatlar ermәni dilindә yazıldığından heç bir şeyi sübut edә bilmirik. Odur ki, bu işi gizli olaraq sizә tapşırırıq. Atam Moskvadan gәldikdәn sonra hәmin sovxoz vә kolxozlarda, hәqiqәtәn dә, ermәnilәr tәrәfindәn böyük hәcmdә yeyintilәrin olduğunu aşkarlayır. Ermәni mühasiblәrin öz yeyintilәrini örtbasdır etmәk üçün ermәni dilindә yazılmış sәnәdlәrә ermәni dilindә oxuyub- yazmağı bacarmayan azәrbaycanlılara qol çәkdirdiklәrinin şahidi olur. Moskvadan gәlәn komissiyanın tәkrar yoxlamasından sonra 39 ermәni hәbs edilir, günahsız tutulan azәrbaycanlılar isә hәbsdәn azad olunur. Yoxlamadan qabaq ermәni prokuror atamı yanına çağıraraq nәticәlәri ermәnilәrin xeyirinә saxtalaşdırmağı tapşırsa da, atam buna razı olmamışdı. Moskvadan gәlәn komissiya getdikdәn sonra prokuror atamı yanına çağıraraq onu ermәni dilindә söymüş vә kobudcasına tәhqir etmişdir. Atam ağır tәhqirlәrә dözmәyәrәk prokuroru kabinetindә döymüş vә pәncәrәdәn qaçaraq Dövlәt Tәhlükәsizlik Komitәsinә sığınmış, oradakı rus zabitlәrin kömәyi ilә Moskvaya getmәyә nail olmuşdu.Ermәni millәtçilәri atamın ölümünә pul ayırmışdılar. Atamı öldürә bilmәyәn ermәnilәr onun qardaşını vә bir neçә yaxın qohumunu vәhşicәsinә döyәrәk öldürmüşdülәr. Rusların kömәyi ilә atamın ailәsi vә digәr qohumları Azәrbaycana göndәrilmişdi. Atam ailәsi ilә birlikdә xeyli müddәt Daşkәsәn rayonunun kәndlәrindә gizli şәkildә Göyçә hәsrәti ilә yaşayıb. Yadıma gәlir ki, atam çox sonralar çәtinliklә Cil kәndinә gedә bilmişdi. Atam sarıyanız olduğuna görә ona Sarı Alı deyirdilәr. Aradan xeyli vaxt keçmәsinә baxmayaraq atamı o kәnddә xatırlayan çox adam var. Atam Böyük Vәtәn müharibәsi veteranı idi, hәm fin-rus, hәm dә sovet-alman mühari bәsinin iştirakçısı olmuşdu. Bәdәnindә 2 qәlpә var idi. Çoxlu orden vә medallarla tәltif edilmişdi. Ermәni vә rus dillәrini mükәmmәl, alman dilini qismәn bilirdi. Atam qapalı adam idi. Hәtta müharibәdә göstәrdiyi qәhrәmanlıqları belә dilinә gәtirmirdi. O çox vәtәnpәrvәr adam idi. Onun vәtәnpәrvәrliyi bizә dә öz tәsirini göstәrmişdir. Mәn atamla fәxr edirәm vә özümü xoşbәxt sanıram ki,mәn dә Qarabağ müharibәsinin veteranıyam. Az da olsa onun yolu ilә getmәyi bacarmışam. Atam ömrünün sonuna kimi Daşkәsәn rayonunda baş mühasib işlәyib.1985-ci ildә vәfat edib”.

Cil kәndindәn 1948 -1953-cü illәrdә deportasiya olunanlar 

 Sovet hakimiyyәti illәrindә azәrbaycanlıların indiki Ermәnistan әrazisindәn deportasiyası gizli vә açıq şәkildә davam etmişdir. Ermәnistanda azәrbaycanlılara qarşı 1918-1920-ci illәrdә soyqırım vә 1930-1938-ci illәrdә kütlәvi repressiya vә sürgün aksi yaları hәyata keçirilmәsinә baxmayaraq, Ermәnistanın Türkiyә vә İran sәrhәdlәri, elәcә dә Azәrbaycan vә Gürcüstan sәrhәdlәri boyunca yenә dә әsasәn azәrbaycanlılar yaşayırdılar. 1945-ci il mayın 15-dә Ermәnistan KP MKnın birinci katibi Q.Arutyunov mәktubla SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin sәdri İ.Stalinә müraciәt edәrәk xaricdә yaşayan ermәnilәrin Sovet Ermәnistanına “qaytarılması” haqqında qәrarın qәbul edilmәsini xahiş edir. SSRİ Xalq Komissarları Soveti 21 noyabr 1945-ci il tarixdә “Ermәnilәrin xaricdәn Sovet Ermәnistanına qayıtmaları ilә әlaqәdar tәdbirlәr haqqında” qәrar qәbul edir. Bundan bir hәftә sonra ÜİK(b)P MK-nın ikinci katibi G.Malenkov Dağlıq Qarabağın Ermәnistanın tәrkibinә daxil edilmәsi barәdә Arutyunovun Stalin qarşısında qaldırdığı vәsatәti Azәrbaycan KP MK-nın birinci katibi M.C.Bağırova göndәrir. 1945-ci il dekabrın 10-da M.C.Bağırovun sәrt cavab mәktu bundan sonra hәmin mәsәlә qapadılır, әvәzindә azәrbaycanlıların Ermәnistandan deportasiyası mәsәlәsi aktuallaşır. SSRİ Ali Sovetinin 19 oktyabr 1946-cı il tarixli fәrmanına әsasәn xaricdәn Ermәnistana “deportasiya” edilәn ermәnilәrә Sovet İttifaqının әrazisinә daxil olduqları andan etibarәn SSRİ vәtәndaşı statusu verilmәsi qәrara alınır. 1946-1949-cu illәrdә xarici ölkәlәrdәn Ermәnistana 96 min ermәni köçürülmüşdür ki, onların da xeyli hissәsi İrәvanda mәskunlaşdırılmışdı. 1947-ci il dekabrın 23-dә SSRİ Nazirlәr Soveti “Kolxozçuların vә digәr azәrbaycanlı әhalinin Ermәnistan SSR-dәn Azәrbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülmәsi haqqında” qәrar qәbul edir. Hәmin qәrarda göstәrilirdi ki, 1948-1950-ci illәrdә könüllülük prinsipi әsasında Ermәnistan SSR-dә yaşayan 100 min kolxozçu vә digәr azәrbaycanlı әhali Azәrbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülsün. Qәrarın 1-ci bәndindә 1948-ci ildә 10 min, 1949-cu ildә 40 min vә 1950-ci ildә 50 min nәfәrin köçürülmәsi nәzәrdә tutulurdu. Hәmin qәrarın 11-ci bәndindә göstәrilirdi ki, Ermәnistan SSR Nazirlәr Sovetinә icazә verilsin ki, azәrbaycanlı әhalinin Azәrbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülmәsi ilә әlaqәdar onların boşaltdıqları tikililәri vә yaşayış evlәrini xaricdәn Ermәnistana gәlәn ermәnilәrin yerlәşdirilmәsi üçün istifadә etsinlәr. Belәliklә dә, Ermәnistandan köçürülәn azәrbaycanlılar öz torpaqlarından, tarixlәrindәn, mәdәni irslәrindәn, ata vә babalarından miras qalmış şәxsi mülklәrindәn, bütün daşınmaz әmlaklarından mәhrum oldular. 1953-cü ildә İ.Stalinin ölümündәn sonra azәrbaycanlıların Ermәnistan әrazisindәn köçürülmәsi prosesi lәngidi. Bu proses Ermәnistanda yaşayan azәrbaycanlıların, demәk olar ki, hamısını әhatә edirdi. Belә ki, Ermәnistan SSR Kәnd Tәsәrrüfatı Nazirliyinin mәlumatlarına әsasәn, 1948-ci ildә Ermәnistanda 25 min azәrbaycanlı ailәsi, yaxud 110 minә yaxın azәrbaycanlı yaşayırdı. Onlardan yalnız 9 min ailә vә ya 35 min nәfәr aran rayonlarında, qalan 75 min nәfәr isә Ermәnistan SSR-in yüksәk dağlıq rayonlarında yaşayırdı. Demәli, mәqsәd bütün azәrbaycanlı әhalinin dәdә-baba torpaqlarından köçürülmәsi idi. Bu köçürülmә Cil kәndindәn dә yan keçmәdi. Kәnddәn köçürülәnlәrin әksәriyyәti Kommunist Partiyasının vә komsomol tәşkilatının fәalları idi. Köçmәk istәmәyәn fәalları partiyanın qәrarlarını yerinә yetirmәmәkdә ittiham edirdilәr ki, bu da faktiki olaraq hәbs vә ya sürgün demәk idi. Hәmin illәrdә 30-cu illәrin repressiya maşını hәlә dә işlәyirdi. 1948-1953-cü illәr deportasiyasının qurbanına çevrilәrәk doğma yurdlarını tәrk etmәk mәcburiyyәtindә qalan cillilәr: 1.Kazımov Salman Mәmmәd oğlu – anası Pәri Hasan qızı, arvadı Qәmәr Abbas qızı; oğlanları: Mәmmәd, Rövşәn; qızları: Aqilә, Kifayәt; bacıları: Sәriyyә Oruc qızı, Nazangül Oruc qızı, Tәzәgül Oruc qızı. 2.Kazımov Kazım Oruc oğlu – arvadı Bәdeycamal İsmayıl qızı. 3.Hәsәnov Hәsәn Mәhәrrәm oğlu -anası- Hümbәtova Bafta Abutalıb qızı, arvadı Asya Cәmşid qızı; qardaşı Hәsәnov Firudin Mәhәrrәm oğlu; bacıları: Zәrәngiz Mәhәrrәm qızı, Firәngiz Mәhәrrәm qızı, Firuzә Mәhәrrәm qızı. 4.Kәrimov Hüseyn Qәşәm oğlu- qardaşı Bәylәr Qәşәm oğlu; bacıları: Dürrü Qәşәm qızı, Zeynәb Qәşәm qızı 5.Mürsәlov Meydan Qara oğlu- arvadı Şәfiqә Cәmşid qızı; qardaşları: Hüseyn Qara oğlu, İmran Qara oğlu 6.Mürsәlov İmran Qara oğlu 7.Mürsәlov Hüseyn Qara oğlu 8.Kәrimov Kәrәm Süleyman oğlu- arvadı Qutu Mirhәmid qızı; oğlanları: Arif, Vaqif, Kәrim, Nizami; qızları: Tәrlan,Tamara, Sürәyya (sonradan kәndә qayıdıb). 9.Qasımov Mayıl Kazım oğlu vә Qasımov Kazım Oruc oğlu Tbilisi şәhәrinә köçüblәr. 10. Mәmmәdov Ziyad Gәncә şәhәrinә köçüb. 11. Abdıyev Vәli Hacı oğlu әvvәl Gәdәbәyә, oradan da Daşkәsәnә köçüb. 12. Abdıyev Əli Hacı oğlu әvvәl Gәncә şәhәrinә, oradan da Daşkәsәnә köçüb. 50-ci illәrdәn sonra da köçürülmә prosesi davam etmiş, 1988-ci ilin dekabrında 2 mindәn çox cillinin kәnddәn qovulması ilә başa çatmışdır. 

 Cil kənd orta məktəbinin müəllimləri

Cil kənd orta məktəbinin məzunlarından 1000-dən çoxu həm Rusiyanın, həm də Azərbaycanın ali məktəblərində təhsil almış, müxtəlif sahələrdə xidmət göstərmişdir. Müəllim adına layiq görülənlər həm indiki Ermənistan ərazisindəki Azərbaycan məktəblərində, həm də Azərbaycanın müxtəlif rayon və kəndlərində   uğurlu pedaqoji fəaliyyət göstərərək    maarifin və maarifçiliyin inkişafına əvəzsiz töhfələr vermişdir. Vaxtilə mənə dərs demiş Daşdəmir Tağıyev, Allahverdi Sadıqov, Valeh İsmayılov, Haqverdi İbrahimov, Fərman Əhmədov, Nəriman Həsənov, Yunis Allahverdiyev, Həsən Məsimov, Əli Məmmədov, Əli Adıgözəlov, Məhəmməd Hüseynov, Razim Əfənov, Dilbər İbrahimova, Abbas Ələsgərov, Sədaqət Tanrıverdiyev və Bayram Qurbanovun adlarını bu gün böyük hörmət və dərin ehtiramla xatırlayıram. Onlar yalnız bilik verən müəllimlər deyil, həm də dünyagörüşümüzü formalaşdıran, bizi həyatın çətinliklərinə hazır edən fədakar ziyalılar idilər. Hər birinin zəhməti, məsuliyyəti və müəllimlik peşəsinə olan sədaqəti bizlərə yol göstərən bir örnək kimi yaddaşımızda yaşayır.

Cil kənd məktəbinin məzunları

Cil kəndinin məzunları zaman-zaman alim, general, müəllim, iqtisadçı, mühəndis, texnik və digər sahələrin peşəkarları kimi fəaliyyət göstərmiş, doğma məktəblərinə həmişə şərəf və şöhrət gətirmişlər. Onlar əldə etdikləri uğurlarla yalnız öz adlarını deyil, həm də kəndimizi və məktəbimizi ucaldaraq gənc nəsillərə nümunə olmuşlar.
Xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, kəndimizin yetirmələri olan bir sıra görkəmli şəxslər - tarix elmləri doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı yanında Beynəlxalq İnformasiyalaşdırma Akademiyasının akademiki, Azərbaycan Kitabxanaçılar Cəmiyyətinin prezidenti Abuzər Xələfov, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, Nyu-York Akademiyasının həqiqi üzvü Ayvaz Xələfli,  fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, Nyu-York Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü, Əməkdar müəllim Zübeyit Tağıyev,  iqtisad elmləri doktoru, professor, Beynəlxalq Menecment Akademiyasının və Avropa Təbii Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü Əvəz Ələkbərov,  iqtisad elmləri doktoru, professor Əli Allahverdiyev,  fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor Misrəddin Sadıqov,  riyaziyyat üzrə elmlər doktoru, professor Ramiz İsgəndərov,  filologiya elmləri doktoru, professor, Nazirlər Kabineti yanında Terminologiya Komissiyasının sədr müavini Sayalı Sadıqova, pedaqoji elmlər doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi, Beynəlxalq Pedaqoji Akademiyanın həqiqi üzvü, Sosial və Pedaqoji Elmlər Akademiyasının akademiki Fərrux Rüstəmov öz elmi, pedaqoji və ictimai fəaliyyətləri ilə məktəbin nüfuzunu daim yüksək səviyyədə saxlamış, onun maarifçilik ənənələrinin qorunub inkişaf etdirilməsinə dəyərli töhfələr vermişlər.
Bundan əlavə, fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsinə yüksəlmiş məzunlar - Ziyad Elləzov, Məmməd Kazımov, Tahir İbrahimov, İlham Mazanov, Asif Məmmədov, Xaliqverdi Sadıqov, Əli Cəfərov, Cavanşir Rəhimov, Azad Qurbanov, Mehdi Hüseynov, Mikayıl Abbasov, Əli Tağıyev, Kamal Adıgözəlov, Aygün Xəlilqızı, Şaiq Adıgözəlov, Simnar Mamedov və başqaları - eyni şəkildə öz elmi araşdırmaları və ictimai fəaliyyəti ilə məktəbin adını uca tutmuş, gənc nəsillər üçün nümunə olmuşlar.
Məktəbin məzunları arasında Azərbaycan Respublikasının dövlət idarəçiliyində mühüm vəzifələrdə, səhiyyə, sosial-iqtisadi, idarəetmə, mühəndislik və texnologiya, hüquq-mühafizə orqanları, ədliyyə sistemi və Fövqəladə Hallar Nazirliyində çalışmış tanınmış şəxslər vardır.
Cil kənd məktəbini qızıl medalla, Bakı Dövlət Universitetini isə fərqlənmə diplomu ilə bitirən, fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi üzrə dissertasiya müdafiəsi ərəfəsində olan 20 Yanvar şəhidi Yusif Allahverdi oğlu Sadıqov da bu məktəbin tanınmış  məzunlarındandır.

I və II Qarabağ müharibəsində iştirak edən məzunlar

1988-ci ilin noyabr ayında Cil kənd məktəbinin şagirdləri və bütövlükdə kənd sakinləri öz doğma yurdlarını tərk etməyə məcbur oldular. Erməni silahlı birləşmələrinin törətdiyi vəhşiliklərdən xilas olmaq üçün onlar noyabr  və dekabrın sərt, şaxtalı günlərində ayaqyalın, başıaçıq, piyada yollarla Gədəbəydən keçərək Azərbaycana üz tutdular. Bu yol həm soyuğun, həm ağrının, həm də həsrətin yoluydu - lakin insanlar ümidlərini, Vətən sevgisini itirmədilər. 
Doğma torpaqlarından didərgin düşən bu Vətən övladları Azərbaycana pənah gətirdikdən az sonra silaha sarılıb torpaqların müdafiəsinə qalxdılar. Müharibə alovunu söndürmək, işğal altında olan yurd yerlərini geri qaytarmaq, el-obanı yaşatmaq üçün igidlərimiz canlarını qurban verdilər. Onlar qanları ilə qara torpağı müqəddəsləşdirdilər, torpağı yenidən Vətən etdilər. Şəhidlik zirvəsinə ucalanlar sırasında Cil kənd məktəbinin igid məzunları - Allahverdi Həsənov, Adil Mədətov, Lətif Məhərrəmov, Qurban Əhmədov, “Azərbaycan bayrağı” ordenli Mehbalı Zeynalabdıyev, Rövşən Cəlilov, Vahid Mehdiyev, Vüqar Ələkbərov və Əli İsmayılov da var idi. Ərəstun Məhərrəm oğlu Vəliyev isə ağır döyüşlərin birində itkin düşərək Vətən yolunda qeybə çəkilən qəhrəmanlarımızdan oldu. Daşkəsən rayon, Quşçu kənd tam orta məktəbi Əli İsmayılovun, Göygöl rayonu, Şəhriyar kənd tam orta məktəbi Lətif Məhərrəmovun adını daşıyır. “Azərbaycan bayrağı” ordenli  qəhrəman kəşfiyyatçı Mehbalı Zeynalabdıyevin yaşadığı binaya xatirə lövhəsi vurulub, adına Bakı şəhərində küçə verilib.
Birinci Qarabağ savaşından sonra keçən uzun illər ərzində şəhidlərin qisasının alınmaması millətin ruhuna, vüqarına ağır təsir göstərirdi. İşğal edilmiş şəhərlərin, kəndlərin, rayonların adları anım günlərində ürəkağrısı ilə  xatırlanırdı. Millət 30 il dözdü, səbir etdi, ruhunu diri saxladı və Ali Baş Komandanın əmrini gözlədi. Nəhayət, 27 sentyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin “Qarabağ Azərbaycandır!” çağırışı və “dəmir yumruq” birliyi xalqı bir amal, bir məqsəd, bir bayraq altında topladı. Otuz illik yurd həsrətinə son qoyuldu. Vətən uğrunda 3 minə yaxın igid övladımız şəhidlik zirvəsinə yüksəldi. Bu qəhrəmanlar öz şücaətləri ilə dünya hərb tarixinə yeni səhifələr yazdılar, türkün qüdrətini, yenilməzliyini, əzəmətini bütün dünyaya nümayiş etdirdilər.Bu qəhrəmanlıq salnaməsində Cil kəndinin övladları da öz layiqli yerini tutdu. Əhmədağa İsgəndərov, Kamil Rəhimli, Tural Məmmədov və Anar İsgəndərov xalqımızın yaddaşına əbədi qəhrəmanlar kimi həkk olundular. Cil kəndinin 100-dən çox məzunu Vətən müharibəsi iştirakçısı kimi adlarını Zəfər tarixinə yazdılar. 

Şuşadan Göyçəyə yollar görünür...

Hazırda Qarabağ Azərbaycanın incisinə çevrilir, Böyük Qayıdış təmin edilir. İnsanlarla bərabər Qarabağ torpağına onun tarixi gözəlliyi və mənəvi-psixoloji ruhu qayıdır. Şuşadan Göyçəyə yollar görünür... 
İnanıram ki, rus əsgərlərinin, erməni daşnaklarının vahiməli və soyuq baxışları altında doğma el-obasını, isti yurd-yuvasını qarlı yollarla ayaqyalın, başıaçıq, ağlaya-ağlaya tərk edənlər yaxın illərdə sevinclə o yurda dönəcək, Vətən həsrətinə son qoyulacaq. Doğma Cil kəndinə yenə yaz gələcək, dağ-dərələr, düzlər yaşıl dona bürünəcək, göy çəmənləri çiçək açaq, bulaqların, su arxların başını yarpızlar bəzəyəcək, təbiətin “donu” yavaş-yavaş açılacaq.  Min dərdin dəvası olan “Pəri bulağı”nda aşıqlar məclis quracaq,  müqəddəs ziyarətgah olan “Qara daş”da qurbanlar kəsiləcək, uşaqların sevinc  səsi bir-birinə qarışacaq. Gənclərimizin toy məclislərində  “Vağzalı” sədaları kəndi “başına götürəcək”, Cil kənd tam orta məktəbinin zəng səsi ilə yeni tikilmiş məscidin azan səsi bir-birinə qarışacaq, toylu-düyünlü günlərimiz başlayacaq.
Çaylarımız əvvəlki coşqu ilə axacaq, ocaqlarımız daha gur yanacaq, Cil kəndinin növrağı özünə qayıdacaq, yurd həsrətli yuxularımız çin olacaq, hər tərəf gülə-çiçəyə bürünəcək. Həyat yeni ritmlə davam edəcək... 

Fərrux RÜSTƏMOV,
ADPU-nun İbtidai təhsilin pedaqogikası kafedrasının müdiri, 
pedaqoji elmlər doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi