Hesabat vərəqlərini cıran, süni intellektlə barışan və futbol meydanında ağlayan vətəndaş cəmiyyəti. İşıqlar sönür. Gəncə Dövlət Filarmoniyasının nəhəng zalında yalnız səhnədəki böyük monitorun parıltısı qalır. Noyabrın 5-i səhər saatlarıdır. Monitor ekranda Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun   yeni memarlıq cizgilərini – “Dirçəliş”i nümayiş etdirir. Zal sükut içindədir. Bu, adətən rəsmi kürsülərdən oxunan quru rəqəmlərin, darıxdırıcı hesabatların sükutu deyil.

Bu, Azərbaycan QHT-lərinin IV Əməkdaşlıq Forumunun ilk saniyələrindən etibarən zalda oturan 400-dən çox insanın hiss etdiyi o fərqli enerjinin başlanğıcıdır. Hamı eyni şablon cümlələri yazarkən, Gəncə bu iki gündə tamamilə fərqli bir şeyə – vətəndaş cəmiyyətinin daxili transformasiya sınağına şahidlik edirdi. Çay fasiləsindəki pıçıltılar: “Bəs bizim kağız layihələr nə olacaq?” Birinci panel başa çatır və hamı pillələrdən axışır. Qəhvə fincanlarının səs küyü arasında ən çox eşidilən söz “Süni İntellekt”dir Bir qədər əvvəl zalda ekspertlər açıq şəkildə elan etdilər: “Əgər təşkilatınız hələ də press-reliz yazmaq üçün ChatGPT-dən istifadə etmirsə və ya böyük verilənləri analiz edə bilmirsə, siz beynəlxalq arenada yoxsunuz!”  İllərin

QHT rəhbərlərinin öz aralarında necə mübahisə etdiyini görürəm. Biri digərinə pıçıltı ilə deyir: “Biz hələ də kəndlərdə kağız paylamaqdan danışırıq, amma adamlar neyron şəbəkələrlə informasiya müharibəsi aparırlar.” Gəncə Forumu vətəndaş cəmiyyətinin üzünə güzgü tutdu: ya rəqəmsallaşacaqsan, ya da arxivə çevriləcəksən. Protokolları cıran oyun: Meydandakı protezlər və göz yaşları Noyabrın 5-i günortadan sonra forum tamamilə gözlənilməz bir məkana – futbol meydançasına daşınır. Bu, təqvimdə yazılan sadəcə bir “idman tədbiri” deyil.

Meydançada minadan zərərçəkmiş şəxslər qaçır. Topa hər zərbə vurulanda, protezlərin yaşıl ot üzərindəki səsi eşidiləndə tribunadakı bəzi QHT xanımlarının göz yaşlarını sildiyini görürəm. Bax, bura mətbuat bülletenlərində yazılan o quru “mina təhlükəsinə qarşı mübarizə” cümləsinin canlı formasıdır. Oyundan sonra tərləmiş və yorulmuş oyunçulardan biri yanımızdakı əcnəbi qonağa tərəf dönüb təmiz ingiliscədə deyir: “Biz sadəcə qurban deyilik, biz mübarizə aparırıq.” Həmin an başa düşürsən ki, Azərbaycan QHT-sinin əsl gücü bəyanatlar yox, bu insan hekayələridir. “Ruh axtarışında” olan memarlıq Ertəsi gün Gəncənin o qədim, dahi Nizaminin ruhu bürümüş küçələrindən keçib son panelə daxil oluruq. Mövzu şəhərsalmadır – yaxınlaşmaqda olan Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun (WUF13) irsi . Amma burada heç kim sementdən, kərpicdən və ya asfalt yollardan danışmır. Müzakirə daha dərindir: Dövlətin Qarabağda qurduğu “Ağıllı kəndlər”ə QHT-lər sosioloji olaraq necə nəfəs verəcək? İnsanlar geri qayıdanda o divarların arasında hansı mədəni irs yaşayacaq? QHT-lər dövlətin qurduğu infrastruktura sosioloji, ekoloji və mənəvi “ruh vermək” missiyasını öz üzərlərinə götürürlər. Qədim şəhərdən ayrılarkən: Cıbıqlar yox, manifest Noyabrın 6-sı axşamüstü forum yekunlaşır. İştirakçılar Prezident İlham Əliyevə ünvanlanmış müraciəti qəbul edərkən zalda tam fərqli bir səs-küy var idi . Bu, sadəcə növbəti tədbirin bitməsinə sevinən insanların deyil, çiyinlərində yeni və ağır bir yük hiss edənlərin səsidir. Gəncədən ayrılan avtobuslar Bakıya doğru hərəkət edərkən, pəncərədən geridə qalan qədim şəhərin işıqlarına baxıram. IV Əməkdaşlıq Forumu rəsmi hesabatlarda “uğurla başa çatdı” deyə qeyd olunacaq. Amma orada olanlar bilir ki, Gəncədə vətəndaş cəmiyyəti öz köhnə dərisini soyundu və rəqəmsal, dinamik dünyanın reallıqları ilə birbaşa üz-üzə qaldı.