Qafqaz Albaniyasının tarixi-coğrafiyası Azərbaycanın bugünkü hüdudlarından daha geniş ərazini əhatə edib. Bu coğrafiyaya, o cümlədən hazırda Ermənistan adlandırılan Qərbi Azərbaycan torpaqları da daxil olub. Təəssüf ki, həmin ərazilərdə Alban irsini və maddi-mədəni abidələri tədqiq etmək imkanımız yoxdur. Fact-info.az xəbər verir ki, bu sözləri AZƏRTAC-a açıqlamasında DİA-nın Tarix kafedrasının müdiri Firdovsiyyə Əhmədova söyləyib.

Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın işğal altında olmuş ərazilərində də uzun illər ərzində elmi-tədqiqat və arxeoloji işlərin aparılması mümkün olmayıb. Hazırda isə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə araşdırmalar aparmaq, arxeoloji ekspedisiyalar təşkil etmək və yeni elmi nəticələr əldə etmək üçün imkan yaranıb.

F.Əhmədova bildirib ki, bu tədqiqatların genişlənməsi Azərbaycan torpaqlarına iddialar irəli sürən tərəflərin reaksiyasına səbəb olur. Alban məbədləri və abidələri ilə bağlı tarixi faktların siyasi müstəvidə mübahisə predmetinə çevrilməsi də bunun göstəricisidir.

Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazı işğalı dövründə ermənilər bölgəyə kütləvi şəkildə köçürülüb və imperiya bu amildən öz siyasi maraqları çərçivəsində istifadə edib. 1836-cı ildə Alban kilsəsinin Çar Rusiyası tərəfindən ləğv edilməsini də bu tarixi kontekstdə qiymətləndirmək lazımdır.

“Necə ola bilər ki, bölgədə xristian dayağı yaratmaq üçün erməni amilindən istifadə edən bir imperiya sonradan ermənilərin özlərinə aid olduğunu iddia etdikləri kilsəni ləğv etsin?", - deyə tarixçi sual verib.

Tarixçi vurğulayıb ki, 1836-cı ilə qədər Alban kilsəsi rəsmi şəkildə fəaliyyət göstərib. Alban dini kompleksləri və monastırları ilə bağlı tarixi iddiaların elmi əsaslarla araşdırılması vacibdir. Bu baxımdan yazılı mənbələrlə yanaşı, arxeoloji ekspedisiyaların nəticələri də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

O əlavə edib ki, Azərbaycan xalqı Qafqaz Albaniyasının tarixi və mədəni irsinin varislərindən biridir. Qərbi Azərbaycan ərazisində də Alban maddi-mədəni irsinin nümunələri mövcuddur və onların elmi şəkildə araşdırılması tariximizin daha dolğun öyrənilməsinə imkan verə bilər.

Azərbaycan tarixinin sovet dövründə müəyyən ideoloji və geosiyasi yanaşmalar çərçivəsində yazılması ilə bağlı müzakirələr mövcuddur. Müstəqillik dövründə isə yeni arxiv materiallarının, arxeoloji tapıntıların və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan tədqiqatların öyrənilməsi tarixi proseslərin daha geniş mənbə bazası əsasında araşdırılmasına imkan yaradır.