Azərbaycanın Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatında artan rolu, Orta Dəhlizin perspektivləri, eləcə də Azərbaycan-Qazaxıstan tərəfdaşlığının Avrasiyanın nəqliyyat və enerji bağlantısı üçün əhəmiyyəti barədə AZƏRTAC-a müsahibəsində Tətbiqi Etnosiyasi Tədqiqatlar İnstitutunun direktor müavini Güldanə Okasova danışıb.

- Qazaxıstanda Azərbaycanın Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatındakı artan rolu necə qiymətləndirilir və Bakı bu gün ŞƏT üçün tərəfdaş kimi nə dərəcədə əhəmiyyətlidir?

- Qazaxıstanda Azərbaycanın ŞƏT-dəki rolu, ilk növbədə, iqtisadi və nəqliyyat gündəliyində artan rol kimi qiymətləndirilir.

Azərbaycan 2016-cı ildən ŞƏT-də dialoq üzrə tərəfdaş statusuna malikdir. Bununla belə, onun təşkilat üçün praktiki əhəmiyyəti formal statusundan xeyli genişdir, belə ki, Bakı enerji, nəqliyyat və regional əlaqələndirmə məsələlərinin müzakirəsində iştirak edir. 2026-cı ilin iyununda Azərbaycan nümayəndəsi ŞƏT-in energetika nazirlərinin görüşündə iştirak edib. Həmin görüşdə enerji bağlantısı və Mərkəzi Asiya – Azərbaycan – yaşıl enerji dəhlizi layihəsi ayrıca müzakirə olunub.

Qazaxıstan üçün Azərbaycanın əhəmiyyəti, ilk növbədə, Xəzər və Orta Dəhlizlə bağlıdır. 2026-cı il avqustun 31-də Bişkekdə Prezident İlham Əliyev və Prezident Kasım-Jomart Tokayevin nəqliyyat-logistika əməkdaşlığını və Orta Dəhlizin inkişafını müzakirə etməsi xüsusilə diqqətçəkəndir.

- Prezident İlham Əliyevin siyasəti Azərbaycanın Avrasiya məkanındakı mövqelərinin möhkəmlənməsində və ölkənin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı ilə qarşılıqlı əlaqələrinin inkişafında hansı rolu oynayıb?

- Prezident İlham Əliyevin siyasəti Azərbaycanın aparıcı Avrasiya formatlarında çoxvektorlu iştirakını təmin edib. Bu siyasətin praktiki nəticəsi Çinin, Mərkəzi Asiya ölkələrinin, Türkiyənin və Avropa dövlətlərinin iştirakı ilə münasibətlərin eyni vaxtda inkişaf etdirilməsi, eləcə də regional təşkilat və formatlarda fəal iştirakdır. ŞƏT-ə münasibətdə Bakının prioritetləri aydındır: nəqliyyat, energetika, ticarət və tranzit. 2026-cı ilin iyununda ŞƏT-in energetika nazirlərinin görüşündə Azərbaycan özünü etibarlı enerji tərəfdaşı və tranzit qovşağı kimi təqdim edib.

Prezident Əliyevin 2026-cı il sentyabrın 1-də Bişkekdə “ŞƏT+” formatında iştirakı da göstərir ki, Bakı təşkilatla qarşılıqlı əlaqələri xarici iqtisadi və xarici siyasət strategiyasının müstəqil istiqaməti kimi nəzərdən keçirir.

- Xəzər və Orta Dəhliz vasitəsilə Qazaxıstan-Azərbaycan əlaqəsi ŞƏT məkanı ilə Avropa arasında əsas nəqliyyat marşrutlarından birinə çevrilə bilərmi?

- Bu məsələ buraxılış qabiliyyətindən, yüklərin emal sürətindən, tariflərin uzlaşdırılmasından və prosedurların rəqəmsallaşdırılmasından asılıdır. Marşrutun coğrafi konfiqurasiyası aydındır: Çin – Mərkəzi Asiya – Qazaxıstan – Xəzər – Azərbaycan – Cənubi Qafqaz – Türkiyə – Avropa.

Prezidentlər Kasım-Jomart Tokayev və İlham Əliyev Bişkekdə keçirilən son görüşdə Orta Dəhlizin gələcək inkişafında maraqlı olduqlarını təsdiqləyiblər. Qazaxıstan Prezidenti ŞƏT sammitində 2035-ci ilədək ŞƏT-in nəqliyyat qarşılıqlı əlaqəsi strategiyasının hazırlanmasını təklif edib. Qazaxıstanın təklifləri arasında “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünün, Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun və digər Avrasiya nəqliyyat istiqamətlərinin uzlaşdırılması, həmçinin ŞƏT-in vahid tranzit rəqəmsal platformasının yaradılması da var. Bu, prinsipial əhəmiyyət daşıyır.

ŞƏT-in nəqliyyat strategiyası həyata keçirilərsə, Orta Dəhliz yalnız ayrı-ayrı dövlətlər üçün deyil, həm də ŞƏT-in daha geniş nəqliyyat bağlantı sistemi üçün əhəmiyyət kəsb edəcək.

- Bu gün Azərbaycanın ŞƏT ilə qarşılıqlı əlaqələri hansı sahələrdə daha fəal inkişaf edir və onun təşkilatın layihələrində praktiki iştirakının genişləndirilməsi üçün hansı imkanlar mövcuddur?

- Azərbaycanın ŞƏT-lə artıq üç istiqamətdə praktiki təmas nöqtələri var: nəqliyyat və tranzit, energetika, eləcə də iqtisadi-ticari əməkdaşlıq. Bundan əlavə, Bakı Çin, Mərkəzi Asiya və Türkiyə ilə inkişaf etmiş əlaqələrə malikdir. Ən real ssenari Azərbaycanın ŞƏT layihələrinə praktiki cəlb olunmasının tədricən artırılmasıdır. Bununla belə, daha dərin iştirak üçün iqtisadi əsaslar artıq formalaşıb.

- Azərbaycan yaxın illərdə ŞƏT-in Avrasiya strategiyasında hansı yeri tuta bilər - ilk növbədə, nəqliyyat-logistika və enerji tərəfdaşı kimi, yoxsa Mərkəzi Asiya, Çin, Türkiyə və Avropa arasında daha geniş əlaqələndirici halqa kimi?

- Mən onu nəqliyyat-enerji və geoiqtisadi əlaqələndirici qovşaq kimi müəyyən edərdim. Azərbaycanın rolu artıq yalnız nəqliyyat funksiyası ilə məhdudlaşmır. Bakı energetika sahəsində Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa arasında əlaqələrin formalaşmasında iştirak edir. Azərbaycan, həmçinin yaşıl enerji və interkonnektor layihələrini inkişaf etdirir.

Lakin ən mühüm dəyişiklik nəqliyyatla bağlıdır. Sentyabrın 1-də Qazaxıstan 2035-ci ilədək ŞƏT-in nəqliyyat qarşılıqlı əlaqəsi strategiyasının hazırlanmasını təklif edib.

Bu strukturda Azərbaycan obyektiv olaraq mühüm mövqe tutur, belə ki, Xəzəri Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa istiqaməti ilə birləşdirir. Buna görə də mən Azərbaycanın yalnız ŞƏT tərəfdaşı kimi rolundan deyil, ŞƏT-in Avrasiya sisteminin xarici nəqliyyat-enerji qovşağı kimi rolundan danışardım. Bu, Qazaxıstan üçün xüsusilə vacibdir: Qazaxıstan Transxəzər marşrutunun şərq hissəsini təmin edir, Azərbaycan isə Qafqaz üzərindən onun qərb istiqamətində davamını təşkil edir.