Finlandiyanın Aalto Universitetinin alimləri beynəlxalq tərəfdaşlarla birlikdə insanların oxu prosesini indiyədək ən dəqiq şəkildə izah edən süni intellekt modeli hazırlayıblar.

Nature Human Behaviour” jurnalında dərc olunan araşdırmaya əsasən, yeni model insanın mətn oxuyarkən gözlərini necə hərəkət etdirdiyini deyil, həm də oxuduqlarından mənanı necə formalaşdırdığını izah edə bilir.

Tədqiqatçılar modelin hazırlanmasında robototexnikada geniş istifadə olunan möhkəmləndirici öyrənmə metodundan yararlanıblar. Model oxucunun mətn boyunca irəliləyərkən diqqətini hara yönəltməli olduğuna dair qərarları təhlil edir və müxtəlif oxucu xüsusiyyətlərini nəzərə alır.

Əvvəlki süni intellekt modelləri əsasən mətn parçaları ilə göz izləmə məlumatları arasındakı əlaqələri öyrənərək insan davranışını təqlid edirdi. Lakin həmin modellər mətnin məzmununu tam başa düşməkdə və müxtəlif dillər və vəziyyətlərə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkirdi.

Yeni model isə oxu prosesinin psixoloji mexanizmlərini nəzərə alır. Burada oxucunun dili, yaddaş qabiliyyəti, görmə xüsusiyyətləri və göz hərəkətlərinin sürəti kimi amillər mühüm rol oynayır.

Məsələn, sürətli oxuyan və yaddaşı güclü olan şəxs mətndə daha sürətlə irəliləyə bilər. Yaddaş qabiliyyəti nisbətən zəif olan oxucu isə əvvəlki cümlə və ya abzaslara daha tez-tez qayıda bilər.

Tədqiqatçılar modeli milyonlarla mətnin olduğu mühitdə öyrədərək onun diqqəti ən səmərəli şəkildə yönəltməsinə nail olublar. Model oxuduğu mətnin yığcam məzmununu formalaşdırır və vacib məlumat çatışmadıqda həmin hissəyə yenidən qayıda bilir.

Alimlər daha sonra modelin qərarlarını real insanların göz izləmə məlumatları ilə müqayisə ediblər. Nəticələr göstərib ki, modelin diqqətin bölüşdürülməsi ilə bağlı davranışı insanların oxu zamanı nümayiş etdirdiyi davranışla böyük ölçüdə üst-üstə düşür. Tədqiqatçıların fikrincə, yeni model gələcəkdə mətnlərin konkret oxuculara uyğunlaşdırılmasına və daha ağıllı artırılmış reallıq sistemlərinin yaradılmasına imkan verə bilər.

Məsələn, ağıllı eynəklər vasitəsilə ekranda göstərilən mətnin sürəti və yerləşdirilməsi istifadəçinin ehtiyaclarına və konkret vəziyyətə uyğunlaşdırıla bilər. Həmçinin mürəkkəb hüquqi və ya texniki mətnlərin müxtəlif oxucular üçün daha anlaşıqlı versiyaları avtomatik hazırlana bilər.

Aalto Universitetinin professoru Antti Oulasvirta bildirib ki, hazırda mətnlər əsasən kütləvi istifadə üçün hazırlanır və fərdi oxucunun xüsusiyyətləri nəzərə alınmır. Yeni model isə bu yanaşmanı dəyişmək üçün imkan yaradır.

Tədqiqat qrupunun növbəti məqsədi modeldən disleksiya və dil biliyi aşağı olan şəxslərə kömək etmək üçün istifadə imkanlarını araşdırmaqdır.

Alimlər həmçinin texnologiyanın real vaxt rejimində, məsələn, sürücülərə diqqətlərini yayındırmadan zəruri məlumatları çatdırmaq üçün tətbiq edilə biləcəyini bildirirlər.

Araşdırmada Aalto Universiteti ilə yanaşı, Honq-Konq Elm və Texnologiya Universiteti, Honq-Konq Şəhər Universiteti və Sinqapur Milli Universitetinin alimləri də iştirak ediblər.