"Tarixə münasibətdə ən vacib prinsiplərdən biri obyektivlikdir. Keçmiş haqqında danışarkən hadisələrə və tarixi şəxsiyyətlərə şəxsi maraqlarımızın, siyasi baxışlarımızın və emosional münasibətlərimizin təsiri ilə yanaşmaq düzgün deyil. Çünki tarixə öz maraqlarımızın prizmasından baxdıqda, bir müddət sonra faktlarla həmin faktlara verdiyimiz qiymət bir-birinə qarışır".

Bu fikirləri Milli Məclisin deputatı Ceyhun Məmmədov bildirib: "Şah İsmayıl Xətai kimi Azərbaycan və region tarixində mühüm yer tutan şəxsiyyət haqqında danışarkən bu məsələyə xüsusilə diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Onun fəaliyyəti ilə bağlı müxtəlif fikirlərin olması təbiidir. Tarixdə böyük iz qoymuş şəxsiyyətlər haqqında fərqli yanaşmalar həmişə olub və bundan sonra da olacaq. Əsas məsələ isə bu yanaşmaların nəyə söykənməsidir.
Şah İsmayıl 1487-ci ildə Ərdəbildə anadan olub, 1501-ci ildə Təbrizdə hakimiyyətə gələrək Səfəvi dövlətinin əsasını qoyub. Gənc yaşında böyük siyasi hakimiyyət formalaşdırması və qısa müddətdə geniş ərazilərə nəzarət edən dövlət yaratması həmin dövr üçün ciddi siyasi hadisə idi. Səfəvilərin meydana çıxması Cənubi Qafqazdan Anadoluya, İran ərazisindən Yaxın Şərqə qədər uzanan geniş coğrafiyada siyasi münasibətlərə təsir göstərdi.
Lakin Şah İsmayılın tarixdəki yeri yalnız dövlətçilik fəaliyyəti ilə ölçülmür. O, "Xətai" təxəllüsü ilə Azərbaycan türkcəsində əsərlər yazıb və Azərbaycan ədəbiyyatında özünəməxsus iz qoyub. Bu baxımdan onun irsi həm siyasi tarix, həm də ədəbiyyat tarixi üçün əhəmiyyət daşıyır.
Şah İsmayılın yaşadığı dövr isə heç də sakit və sabit bir dövr deyildi. Regionda hakimiyyət uğrunda ciddi mübarizə gedirdi, müxtəlif dövlətlər və siyasi qüvvələr arasında rəqabət davam edirdi. Osmanlı-Səfəvi münasibətləri, Şirvan və Ağqoyunlu siyasi qüvvələri ilə qarşıdurmalar həmin dövrün mürəkkəb mənzərəsini müəyyənləşdirən əsas amillər sırasında idi. 1514-cü il Çaldıran döyüşü də bu rəqabətin ən mühüm hadisələrindən biri kimi tarixə düşüb.
Bu hadisələrə beş əsr sonra, bugünkü siyasi və ictimai reallıqların içindən baxmaq asandır. Lakin tarixi düzgün anlamaq üçün ilk növbədə həmin dövrün şərtlərini nəzərə almaq lazımdır. XVI əsrdə dövlətlərarası münasibətlər, hakimiyyət uğrunda mübarizə, hərbi-siyasi rəqabət və ərazi uğrunda mübarizə indiki dövrdən fərqli idi. Buna görə də həmin dövrün hadisələrini yalnız müasir meyarlarla mühakimə etmək bizi bəzən tarixi reallıqdan uzaqlaşdıra bilər.
Bu, tarixi şəxsiyyətlərin tənqid edilməməsi demək deyil. Əksinə, tarixdə mühüm rol oynamış şəxslərin fəaliyyəti nə qədər ciddi araşdırılarsa, keçmişi bir o qədər düzgün anlaya bilərik. Şah İsmayılın fəaliyyətinin mübahisəli tərəfləri də müzakirə oluna bilər, onun müəyyən qərarları tənqid edilə bilər. Bunun üçün heç bir maneə yoxdur. Amma tənqidin özü də faktlara və mənbələrə əsaslanmalıdır.
Tarixi şəxsiyyəti tənqid etmək başqa şeydir, onu müəyyən siyasi və ya şəxsi məqsədə uyğun şəkildə təqdim etmək tamam başqa. Yalnız xoşumuza gələn faktları seçmək, digər məqamları kənarda saxlamaq və sonra bundan ümumi nəticə çıxarmaq obyektiv tarixçilik deyil.
Eyni yanaşma tarixi şəxsiyyəti həddindən artıq ideallaşdırmağa da aiddir. Şah İsmayılın dövlət quruculuğundakı rolunu, hərbi-siyasi fəaliyyətini və ədəbi irsini yüksək qiymətləndirmək onun bütün qərarlarını mütləq şəkildə doğru hesab etməyi tələb etmir. Tarixdə heç bir şəxsiyyət səhvsiz olmayıb. Tarixi şəxsiyyətə hörmət onun hər addımını müdafiə etmək deyil, onun fəaliyyətini bütün tərəfləri ilə öyrənməkdir.
Bu baxımdan diqqət çəkən başqa bir məqam da dövlət səviyyəsində Şah İsmayıl Xətai irsinə göstərilən münasibətdir. Ulu Öndər Heydər Əliyevin formalaşdırdığı milli-mədəni irsə münasibət ənənəsinin sonrakı dövrdə də davam etdirilməsi bu məsələyə yanaşmanın mühüm göstəricilərindən biridir. 2018-ci ildə Heydər Əliyev Mərkəzində Şah İsmayıl Xətaiyə həsr olunmuş "Əbədiyyət xəzinəsi" sərgisinin keçirilməsi də bunun nümunələrindən biri idi. Sərgi Heydər Əliyev Fondu və Heydər Əliyev Mərkəzinin dəstəyi ilə təşkil olunmuş, Prezident İlham Əliyev də sərgidə iştirak etmişdi.
Prezident İlham Əliyevin Xətaiyə münasibətini göstərən digər diqqətəlayiq fakt 2020-ci ildə baş verib. Dövlət başçısı Şah İsmayıl Xətainin yeni salınmış parka köçürülmüş heykəlini ziyarət edib və heykəlin önünə gül dəstəsi qoyub. Bu kimi nümunələr göstərir ki, Şah İsmayıl Xətainin irsi dövlət səviyyəsində yalnız tarixi keçmişin bir hissəsi kimi deyil, milli-mədəni irsin mühüm elementlərindən biri kimi də qorunur və təqdim olunur.
Bu faktları nəzərə alanda Şah İsmayıl Xətaiyə münasibəti yalnız bugünkü siyasi mübahisələrin prizmasından qiymətləndirmək doğru olmaz. Ulu Öndər Heydər Əliyev dövründən formalaşan milli-mədəni irsə diqqət və ehtiram ənənəsinin sonrakı dövrdə də davam etdirilməsi, o cümlədən Xətai irsinə göstərilən münasibət bu məsələyə daha geniş və obyektiv baxmağın vacibliyini göstərir.
Təəssüf ki, bu gün bəzən tarix müasir siyasi mübahisələrin bir hissəsinə çevrilir. Tarixi şəxsiyyətlər öz dövrünün insanı olmaqdan çıxarılaraq bugünkü siyasi mövqelərin simvoluna çevrilirlər. Belə olduqda artıq həmin şəxsiyyətin real fəaliyyəti deyil, onun haqqında formalaşdırılmış təsəvvür müzakirə olunur.
Bu yanaşma tarix üçün də, cəmiyyət üçün də faydalı deyil.
Tarix heç bir siyasi qrupun, şəxsin və ya ideoloji mövqenin şəxsi mülkü ola bilməz. Şah İsmayılın irsi də kiminsə siyasi mövqeyinə uyğunlaşdırılmalı deyil. Onun fəaliyyəti tarixə aiddir və bu irs müxtəlif mənbələr, elmi araşdırmalar və tarixi faktlar əsasında öyrənilməlidir.
Burada mühüm bir məqam da var: tarixi faktla həmin fakta münasibəti bir-birindən ayırmaq lazımdır. Hadisənin nə vaxt baş verdiyi, hansı siyasi qüvvələrin iştirak etdiyi və hansı nəticələr doğurduğu faktlarla müəyyənləşdirilə bilər. Amma həmin hadisəyə verilən siyasi və ya mənəvi qiymət artıq başqa məsələdir. Şəxsi münasibətimizi tarixi fakt kimi təqdim etmək düzgün deyil.
Əgər bir tarixi şəxsiyyətə rəğbət bəsləyiriksə, bu, onun haqqında yalnız müsbət danışmağımız üçün səbəb olmamalıdır. Əksinə, obyektiv münasibət həm güclü tərəfləri, həm də mübahisəli məqamları görməyi tələb edir. Eyni qayda mənfi münasibət üçün də keçərlidir. Bir şəxsiyyətə qarşı şəxsi və ya siyasi antipatiya onun bütün fəaliyyətini mənfi qiymətləndirmək üçün əsas ola bilməz.
Şah İsmayılın irsinə də bu prizmadan yanaşmaq lazımdır. Onun dövlətçilik fəaliyyəti, hərbi-siyasi qərarları, Azərbaycan türkcəsində yaratdığı ədəbi irs və regionun sonrakı siyasi inkişafına təsiri bir-birindən ayrı deyil, bütöv şəkildə araşdırılmalıdır. Bu yanaşma bizə həm mübaliğədən, həm də əsassız ittihamlardan uzaq durmağa imkan verir.
Tarixi şəxsiyyətlərin böyüklüyü onların səhvsiz olması ilə ölçülmür. Onları böyük edən əsas məqamlardan biri yaşadıqları dövrün mürəkkəbliyində iz buraxa bilmələridir. Bu insanlar öz dövrlərinin siyasi reallıqları, imkanları və məhdudiyyətləri daxilində qərarlar qəbul ediblər. Ona görə də tarixə yalnız "yaxşı" və "pis" anlayışları ilə yanaşmaq çox vaxt kifayət etmir.
Tarixin bizə verdiyi ən böyük imkanlardan biri keçmişi daha yaxşı anlamaqdır. Bunun üçün isə əvvəlcədən formalaşdırdığımız mövqeyi tarixə qəbul etdirmək əvəzinə, tarixin özünün bizə nə dediyini dinləməliyik.
Əgər biz tarixi şəxsiyyətə yalnız şəxsi maraqlarımızın və siyasi mövqeyimizin prizmasından baxırıqsa, əslində tarixə qiymət vermirik. Özümüz üçün yaratdığımız tarixi təsəvvürə qiymət veririk.
Şah İsmayıl Xətai haqqında müzakirələrdə də əsas məsələ onun kiminsə baxışına uyğunlaşdırılması deyil. Əsas məsələ onun Azərbaycan və region tarixindəki real rolunu düzgün müəyyənləşdirməkdir. Bunun üçün emosiyadan çox faktlara, ittihamdan çox mənbələrə, hazır stereotiplərdən çox araşdırmaya ehtiyac var.
Çünki tarix heç kimin şəxsi mülkü deyil.
Tarixə sahib çıxmaq keçmişi öz maraqlarımıza uyğun dəyişmək demək deyil. Tarixə sahib çıxmaq onun faktlarına hörmət etmək, müxtəlif mənbələri müqayisə etmək və keçmişi bütün mürəkkəbliyi ilə dərk etməyə çalışmaqdır.
Şəxslər dəyişir, siyasi maraqlar dəyişir, mövqelər dəyişir, dövrlər dəyişir. Amma tarixə münasibətdə əsas meyar dəyişməməlidir: faktlara hörmət və obyektivlik.
Tarixi şəxsiyyətləri nə bütləşdirmək, nə də qaralamaq lazımdır. Onları öz dövrləri, gördükləri işlər, qəbul etdikləri qərarlar və yaratdıqları irslə birlikdə qiymətləndirmək lazımdır.
Çünki tarixə hörmət keçmişi öz baxışımıza uyğunlaşdırmaqdan deyil, onu bütün mürəkkəbliyi ilə anlamağa çalışmaqdan başlayır".