Xaqani Şirvani XII əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri, klassik Şərq poeziyasının böyük sənətkarı və mütəfəkkir şairdir. O, Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında mühüm rol oynayıb, zəngin poetik irsi ilə sonrakı nəsil şairlərə böyük təsir göstərib. Xaqaninin yaradıcılığı yalnız bədii xüsusiyyətləri ilə deyil, həm də dərin fəlsəfi, ictimai və mənəvi məzmunu ilə seçilir. Onun əsərlərində insanın mənəvi dünyası, elm və təhsil, ədalət, həyat və ölüm, dünyanın faniliyi, insan ləyaqəti və cəmiyyətin problemləri geniş şəkildə əks olunub.

Xaqani Şirvani təxminən 1126-cı ildə Şirvanda, indiki Şamaxı ərazisində dünyaya gəlib. Əsl adı İbrahim olub, sonralar “Xaqani” təxəllüsünü qəbul edib. Şairin gənclik illəri Şirvanşahlar sarayının ədəbi-mədəni mühiti ilə bağlı olub. O dövrdə Şirvan mühüm mədəniyyət mərkəzlərindən biri idi və burada elm, fəlsəfə, ədəbiyyat və incəsənət inkişaf edirdi. Belə bir mühit Xaqaninin dünyagörüşünün və ədəbi yaradıcılığının formalaşmasına ciddi təsir göstərib. Xaqani yüksək səviyyədə təhsil alıb, dövrünün fəlsəfi, dini və elmi biliklərinə yiyələnib.

Xaqaninin əsərlərində müxtəlif elm sahələrinə dair biliklərin əks olunması şairin geniş dünyagörüşünə malik olduğunu göstərir. Xaqaninin poeziyasında fəlsəfə, astronomiya, tibb, tarix, dini biliklər və digər elmlərlə bağlı anlayışlara rast gəlinir. Buna görə də onun yaradıcılığı yalnız poetik deyil, həm də ensiklopedik xarakter daşıyır. Xaqani Şirvaninin yaradıcılığında əsas mövzulardan biri insan və onun mənəvi dünyasıdır. Şair insanın kamilləşməsini, elm və biliyə yiyələnməsini yüksək qiymətləndirir. Onun fikrincə, insanın həqiqi dəyəri yalnız maddi sərvətlə deyil, onun ağlı, biliyi, mənəviyyatı və əxlaqı ilə müəyyən olunur.

Şair elm və biliyə böyük əhəmiyyət verirdi. Xaqaninin əsərlərində savadsızlıq və nadanlıq mənfi hal kimi təqdim edilir. O, insanın dünyanı dərk etməsi və öz mənəvi səviyyəsini yüksəltməsi üçün elmə və düşüncəyə müraciət etməsini vacib hesab edirdi. Bu baxımdan onun yaradıcılığı maarifçi və humanist ideyalarla zəngindir. Xaqani yaradıcılığında ədalət mövzusu da mühüm yer tutur. O, hakimlərin və dövlət adamlarının ədalətli olmasını, xalqın hüquq və mənafeyini qorumasını vacib sayırdı. Şair dövründə müşahidə etdiyi sosial ədalətsizliklərə, zülmə və haqsızlığa qarşı öz poetik münasibətini bildirirdi.

Onun əsərlərində dünyanın faniliyi mövzusu da geniş yer tutur. Xaqani insanlara maddi sərvət və şöhrətin keçici olduğunu xatırladır, mənəvi dəyərlərin isə daha uzunömürlü olduğunu vurğulayır. Həyatın müvəqqətiliyi, insanın ölüm qarşısında bərabərliyi və dünyanın dəyişkənliyi şairin fəlsəfi düşüncələrinin əsas istiqamətlərindəndir. Xaqani Şirvani Azərbaycan ədəbiyyatında xüsusilə qəsidə janrının böyük ustadı kimi tanınır. O, qəsidəni sadəcə mədhiyyə xarakterli şeir formasından çıxararaq ona fəlsəfi və ictimai məzmun qazandırıb. Xaqaninin qəsidələrində müxtəlif mövzulara toxunulur. Şair bəzən hökmdarları və dövlət xadimlərini tərifləsə də, bir sıra əsərlərində hakimiyyət sahiblərinə nəsihət verir, onları ədalətli və məsuliyyətli olmağa çağırır. Onun qəsidələrində insanın daxili aləmi, həyatın mənası, elm və hikmət kimi məsələlər də mühüm yer tutur. Xaqaninin poetik dili olduqca zəngindir. O, mürəkkəb bədii ifadələrdən, təşbehlərdən, metaforalardan, rəmzlərdən və müxtəlif poetik vasitələrdən istifadə edib. Şairin əsərlərində ərəb və fars dillərindən gələn çoxsaylı elmi və fəlsəfi terminlərə də rast gəlinir. Bu xüsusiyyət onun poeziyasının həm zənginliyini, həm də mürəkkəbliyini göstərir.

Xaqaninin yaradıcılığında “Töhfətül-İraqeyn” (“İki İraqın töhfəsi”) poeması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əsər XII əsr Azərbaycan ədəbiyyatının mühüm epik nümunələrindən biridir. Poemada şairin İraqa səyahəti, gördüyü şəhərlər, insanlar və müxtəlif hadisələr haqqında təəssüratları əks olunur. Lakin əsər sadəcə səyahətnamə deyil. Burada Xaqaninin fəlsəfi düşüncələri, dünyagörüşü, elmi və ədəbi baxışları geniş şəkildə ifadə edilib. “Töhfətül-İraqeyn” əsərində şair öz həyat yolu, qarşılaşdığı çətinliklər və insanlarla münasibətləri barədə də düşüncələrini bölüşür. Əsərin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də müəllifin yaşadığı dövrün ictimai və mədəni mənzərəsini əks etdirməsidir. Bu poema Azərbaycan ədəbiyyatında səyahətnamə və poema janrlarının inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əsərdə müxtəlif şəhərlərin təsviri ilə yanaşı, şairin daxili dünyası və fəlsəfi düşüncələri də ön plana çıxır. Xaqani Şirvaninin yaradıcılığının əsas hissəsini onun “Divan”ı təşkil edir. Divanda müxtəlif janrlarda yazılan şeirlər toplanıb. Burada qəsidələr, qəzəllər, qitələr, rübailər və digər poetik nümunələrə rast gəlinir. Divanda şairin həyatının müxtəlif mərhələləri, dünyaya münasibəti, insanlarla əlaqələri və dövrün ictimai hadisələri öz əksini tapıb. Əsərlərdə sevgi, dostluq, sədaqət, mənəviyyat, elm, hikmət, insanın taleyi və ölüm kimi mövzular geniş şəkildə işlənib. Xaqaninin qəzəllərində lirik hisslər və insanın mənəvi dünyası daha qabarıq şəkildə ifadə olunur. Qəsidələrində isə fəlsəfi və ictimai fikirlər üstünlük təşkil edir. Rübailərində isə qısa, lakin dərin mənalı fikirlər ifadə edilib. Xaqani Şirvani yüksək poetik sənətkarlığı ilə seçilir. Onun əsərlərinin dili obrazlı, zəngin və çoxqatlıdır. Şair sözlərdən ustalıqla istifadə edir, müxtəlif bədii ifadə vasitələri ilə fikirlərini daha təsirli şəkildə çatdırır.

Onun poeziyasında metafora, təşbeh, mübaliğə, kinayə, rəmz və alleqoriyalardan geniş istifadə olunub. Təbiət hadisələri, insan həyatı və ictimai münasibətlər bəzən simvolik obrazlarla təqdim edilir. Xaqaninin poeziyasının digər mühüm xüsusiyyəti fəlsəfi dərinliyidir. Şair sadə hadisələrdən çıxış edərək insan həyatı və dünyanın quruluşu haqqında ümumiləşdirmələr aparır. Bu səbəbdən onun əsərləri yalnız öz dövrü üçün deyil, sonrakı əsrlər üçün də əhəmiyyətli olub. Xaqaninin yaradıcılığında humanizm mühüm yer tutur. Şair insanın şərəf və ləyaqətini yüksək qiymətləndirir, onun mənəvi kamilliyini əsas dəyər hesab edir. O, insanların bir-birinə hörmətlə yanaşmasını, ədalətin və mərhəmətin cəmiyyətdə əsas prinsiplərdən biri olmasını arzulayırdı. Şairin yaradıcılığında insanın azad düşüncəsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. O, insanın hadisələrə düşünərək yanaşmasını, elm və bilik əldə etməsini vacib hesab edirdi. Bu xüsusiyyətlər Xaqaninin yaradıcılığını ümumbəşəri dəyərlərlə zənginləşdirir. Xaqani yaradıcılığında təbiət təsvirlərinə də geniş yer verilib. Şair təbiət hadisələrindən insan həyatının müxtəlif tərəflərini ifadə etmək üçün istifadə edir. Bahar, çiçəklər, bağlar, çaylar, dağlar və digər təbiət obrazları onun poeziyasında müxtəlif məna çalarları qazanır. Eyni zamanda Xaqani yaşadığı və səyahət etdiyi şəhərlərin mədəni mühitini də təsvir edib. Bu təsvirlər həmin dövrün şəhər həyatını, elmi-mədəni mühitini və insanların dünyagörüşünü öyrənmək baxımından qiymətli mənbə hesab olunur. Xaqani Şirvaninin Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında müstəsna xidmətləri vardır. O, klassik poeziyanın imkanlarını genişləndirib, qəsidə və poema janrlarının inkişafına böyük töhfə verib. Onun əsərləri sonrakı Azərbaycan şairlərinin yaradıcılığına güclü təsir göstərib. Xaqaninin ədəbi irsi Nizami Gəncəvi kimi böyük Azərbaycan şairlərinin yetişdiyi zəngin ədəbi mühitin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Klassik Azərbaycan poeziyasının yüksək poetik səviyyəyə çatmasında Xaqaninin yaradıcılığının xüsusi yeri vardır. Onun yaradıcılığı yalnız Azərbaycan ədəbiyyatı ilə məhdudlaşmayıb, bütün Şərq ədəbi-fəlsəfi fikrinə təsir göstərir. Xaqaninin əsərləri müxtəlif dövrlərdə tədqiq edilib, onun poetik irsi haqqında çoxsaylı elmi araşdırmalar aparılıb.

Filologiya üzrə elmlər doktoru, professor

 Səhər Orucova