Həmin dövrdə dahi şəxsiyyətin dönüşündən sonra Azərbaycan dövlətçiliyi böyük fəlakətlərdən xilas olaraq inkişaf yoluna qədəm qoydu. Heydər Əliyev böyük siyasət və dövlətçilik memarı olaraq Azərbaycanın strateji hədəflərinin, inkişaf istiqamətlərini çox dəqiqliklə, peşəkarcasına müəyyən etdi. Məhz indi davam edən inkişaf tendensiyası Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi yolun davamldır. O, böyük şəxsiyyət bu yolla bütün sahələrə töhfə verdi. Ümummlli lider Heydər Əliyevin nitq mədəniyyətini tədqiq edən, “Heydər Əliyev və Azərbaycan nitq mədəniyyəti” monoqrafiyasının və bir sıra kitabların müəllifi Azərbaycan Tibb Universitetinin dosenti Nağdəli Zamanovun yazısını Fact-info.az saytı təqdim edir.

2009-cu ildən etibarən Ulu öndər Heydər Əliyevin nitqinin araşdırılması ilə məşğul oluram. 2017-ci ildə AMEA Dilçilik İnstiutunun Elmi şurasında elmlər doktorluğu hazırlığı üzrə elmi iş "Heydər Əliyev nitqinin arxitektonikası, ekspressivliyi və üslubi-qrammatik xüsusiyyətləri" mövzusu təsdiqlənmişdir. Mövzu AMEA humanitar bölmədə, eləcə də filologiya sahəsində koordinasiya şurasında yekdilliklə öz təsdiqini tapmışdır. Keçən müddət ərzində 50-dən yuxarı məqalə vətən və xarici elmi jurnallarda nəşr olunaraq mövzunu əhatə etmişdir

“Ölkə Prezidenti İlham Əliyevin AMEA-nın 70 illiyində söylədiyi çıxış gözəl nitq nümunələrindən biridir. Bu nitqdə öncə dilimizin qiyməti, rolu auditoriya üçün aydınlaşdırılır. Prezident dillə bağlı narahatlığını bildirir, dilə münasibətdə ciddi mövqe açıqlayır, ana dilimizə olan sonsuz sevgisini ortaya qoyur: “Əsrlər boyu Azərbaycan xalqını bir xalq kimi qoruyan bizim mədəniyyətimiz, incəsənətimiz, musiqimiz, xalçaçılıq sənətimiz və digər ənənələrimiz olubdur. Bizim bu sahədəki bütün fəaliyyətimizin əsasında Azərbaycan dili dayanır. Azərbaycan dili bizi bir xalq, millət kimi qoruyub. Əsrlər boyu biz başqa ölkələrin, imperiyaların tərkibində yaşadığımız, müstəqil olmadığımız dövrdə milli dəyərlərimizi, ana dilimizi qoruya, saxlaya bilmişik. Ona görə, bu gün bəzi hallarda görəndə ki, dilimizə xaricdən müdaxilələr edilir və bəzi hallarda bu müdaxilələr Azərbaycanda da dəstək qazanır, bu, məni doğrudan da çox narahat edir. Azərbaycan dili o qədər zəngindir ki, heç bir xarici kəlməyə ehtiyac yoxdur. Bir daha demək istəyirəm ki, biz əsrlər boyu dilimizi qorumuşuq. Bu gün də qorumalıyıq. Biz Azərbaycan dilinin saflığını təmin etməliyik. Əlbəttə, bizim vətəndaşlar, xüsusilə gənc nəsil nə qədər çox xarici dil bilsələr, o qədər yaxşıdır. Ancaq, ilk növbədə, öz ana dilini bilməlidirlər. Digər tərəfdən, imkan verməməlidirlər ki, ana dilimizə yad kəlmələr daxil olsun. Buna ehtiyac yoxdur. Ancaq biz bunu görürük. Bəzi ictimai xadimlərin, hökumət üzvlərinin çıxışlarında, bəzi televiziya verilişlərində, Milli Məclisdə eşidirəm ki, kənar kəlmələrdən istifadə edilir. Buna ehtiyac yoxdur. Əlbəttə, mən bu sahədə mütəxəssis deyiləm, ancaq bir vətəndaş kimi, hesab edirəm ki, yeni kəlmələrin icad edilməsinə heç bir ehtiyac yoxdur. Lüğətimiz o qədər zəngindir ki, bunu qorusaq və gələcək nəsillərə əmanət kimi təhvil versək bu, bizim bu sahədəki ən böyük nailiyyətimiz olacaqdır”.

Prezident İlham Əliyevin yuxarıda söylədiyi fikirlər mənim “Heydər Əliyev və Azərbaycan nitq mədəniyyəti” monoqrafiyasının III cildindəki “Dil etikası” yarımfəslindəndir. Ümumilikdə 3 cilddən, 55 fəsil və yarımfəsildən, 1500 səhifədən ibarət olan bu monoqrafiya Azərbaycan nitq mədəniyyətinin inkişafından bəhs edir. Müqayisəli şəkildə aparılmış araşdırma müəllif olaraq mənim Heydər Əliyev nitqinə sonsuz marağımdan xəbər verir.

Azərbaycan xalqının əsrlərlə formalaşdırıb bu günə gətirib çıxartdığı etik dəyərlər Heydər Əliyevin dilində ciddi elmi-tədqiqata cəlb olunmuşdur. Zəngin siyasi natiqlik təcrübəsinə malik Heydər Əliyevin nitqində etik və estetik dəyərlərin araşdırılması bu yolda irəliyə doğru atılmış mühüm addımdır. Müəllif kimi düşünürəm ki, şifahi nitqdə etik və estetik mətnləri dinləyici şüuruna çatdıra bilmək Heydər Əliyev dühasına xasdır.

Etika və estetikanı siyasi lider nitqində haqlı olaraq ümumfəlsəfi qanunlara tabe olan ayrı-ayrı fənlər səviyyəsində təqdim olunub. Kitabın “Etika” bölməsində Aristotelin, Kantın və siyasi xadim Heydər Əliyevin etik kredolarını müqayisəli şəkildə oxucunun diqqətinə çatdırır. Elə bu kredoları müəllifin apardığı təhlillərlə təqdim edirik: “Aristotelin etik kredosunda ümumetik dəyərlərə (ləyaqət, xeyirxahlıq, təhsil) xüsusi əhəmiyyət verilir. Əxlaqi təkmilləşmə yolunda insan üçün hədd olmadığını söyləyir. Kantda isə birbaşa antietik dəyərlərə (nifrət, lovğalıq, qeybət, kinayə) qarşı çıxışlar səslənir. Kantda da əxlaqdan yüksək zirvə olmadığı diqqətə çatdırılıb.

Burada çalışdıq ki, XXI əsr insanının qarşısında duran mənəvi borcu Heydər Əliyev dilində təqdim edə bilək. Aristotel və Kantın etik kredolarından fərqli olaraq Heydər Əliyev dilində səslənən yuxarıdakı etik kredolar müasirlik baxımından seçilir, bugünkü dünya insanında etiraz yeri qoymur.

Etik dəyərlər sırasında ədalət, dostluq kimi əxlaqi dəyərlərə xüsusi diqqət yetirilmişdir. Heydər Əliyevin nitq və çıxışlarında səslənən etik anlayışların, kateqoriyaların qloballaşma dövründə dərindən öyrənilməsi zərurəti meydana çıxır. Böyük natiqin bu sahədəki çıxışları etik dəyərlər, hüquq normaları və dövlətçilik dialektik vəhdətinin inkişafı baxımından çox vacibdir.

"Heydər Əliyevin nitqində poetik duyğular", "Heydər Əliyevin nitqində dini üslub", "Heydər Əliyevin nitqində səmimiyyət, qətiyyət, nikbinlik, fəlsəfilik, proqnozlar", "Heydər Əliyevin nitqində müqayisələr", "Heydər Əliyevin nitqində antroponimik sıralanmalar", "Heydər Əliyevin nitqində əsas və köməkçi nitq hissələrinin üslubiyyat yaratması", "Heydər Əliyevin nitqində sinonimlər", "Heydər Əliyevin nitqində frazeologizmlər" kimi fəsil və yarımfəsillər, eləcə də frazeologizmlər lüğəti heç bir siyasi natiqlikdə, nitq mədəniyyəti rəhbərliklərində təsadüf olunmur.

Kitabın I cildin I fəslini Ulu öndərin Azərbaycan dilinin müdafiəsinə həsr etmişdir. Bu fəsildə "Azərbaycan dilinin hakim mövqe tutması yolunda Heydər Əliyev qətiyyəti tam ciddiyyəti ilə işə düşür". Heydər Əliyev nitqinə daxilən xas olan məntiqi ardıcıllıq müxtəlif üslublarda və müxtəlif çeşidli auditoriyalarda özünü göstərir.

"Heydər Əliyevin nitqlərində girişlər və sonluqlar", "Heydər Əliyevin nitqlərində məntiqi ardıcıllıq" fəsilləri ilə böyük natiqin nitq arxitektonikasını açıqlaya bilmişdir.

Nağdəli Zamanov

Tibb Universitetinin dosenti, tibb üzrə fəlsəfə doktoru,

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun dissertantı,

AJB-nin üzvü