İllər keçdikcə yurd yerləri yaddan çıxmırmış, yurd yerlərinə qayıtmaq həvəsi daha da güçlənirmiş. “Qaçqınam” deyib Bakıda və digər regionlarda rahat evlərdə yaşamaq və ya Dövlətin yaratdığı şəraitə sığınıb yurd yerlərinə qayıtmamaq hissi Laçınlılara yad olub. İstər sosial şəbəkələrdə, mətbuatda informasiya agentliklərinə verdikləri yazılarda, müsahibələrdə Laçınlı düşüncəsini yalnız bir şey məşğul edir... doğma yurda qayıtmaq.

Laçınlılar Ermənistan Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli istiqamətində aparılan danışıqların nəticəsini gözləmədən beynəlxalq təşkilatlara və məhkəmələrə müraciət edərək, Ermənistan tərəfindən pozulmuş hüquqlarının bərpa edilməsini, onların öz yurdlarına dınmələrinə şərait yaradılmasını tələb edirlər.

Beləki, Laçın rayon sakinləri, Elxan və Adışirin Çıraqovlar , Ramiz Cəbrayılov, Akif Həsənov, Fəxrəddin Paşayev və Qara Cəbrayılov (bu şəxs vəfat etmişdir). Bu şəxslər 1992-ci il mayın 17-də zorla evlərindən qovulduqlarını, onların mülkiyyətini ermənilərin ələ keçdiyi bildirərək, 2005-ci il aprelin 6-da şikayət ərizəsi ilə Avropa İnsan Haqları Məhkəməsinin Böyük Palatası (AİHM) müraciət ediblər.

Bu şikayət ərizəsi 2010-cu ilin martın 9-da Məhkəmənin Böyük Palatasına göndərilmiş və həmin ilin 15 sentyabrında Böyük Palata şikayət üzrə ilk məhkəmə prosesini keçirmişdi. 2011-ci ilin dekabrın 14-də AİHM şikayətləri qəbuledilən hesab etmiş və Ermənistanın bu işin AİHM-in müvəqqəti yurisdiksiyasından kənar olduğuna dair etirazını rədd etmişdi. Böyük Palatanın növbəti məhkəmə prosesi 2014-cü ilin 22 yanvar tarixində keçirilmişdi. 11Dekabr 2017-ci il tarixdə isə Strasburqda son Məhkəmə prosesi keçirilib. Məhkəmə prosesinə AİHM sədri Din Şpilman sədirlik edib. Azərbaycandan Hakim Xanlar Hacıyev, Ermənistandan isə Alvina Gülümyanın da qatıldığı məhkəmədə 17 hakim iştirak edib. Strasburq məhkəməsi şikayətçilərə öz mülkiyyətlərinə sahib olma və ya kompensasiya almalarına icazə verməməyin haqlı olmadığını hesab edib.

Strasburq Məhkəməsi on ildən sonra çıxartdığı qərarında şikayətçilərə qarşı Avropa İnsan Haqları Konvensiyasının 1-ci Protokolunun 1-ci maddəsi (mülkiyyətin toxunulmazlığı), Konvensiyanın 8-ci (şəxsi həyatın toxunulmazlığı), 13-cü (ədalətli mühakimə hüququ) maddələrinin davamlı pozulduğunu bildirib. Məhkəmə Ermənistanın Dağlıq Qarabağ və ona birləşik ərazilərə effektiv nəzarət etdiyini və nəticədə Laçın rayonunun Ermənistan yurisdiksiyası altında olduğunu təsdiq edib. AİHM şikayətçi və oxşar vəziyyətdə olan digər şəxslərin öz mülkiyyət və kompensasiyalarının bərpa edilməsi üçün bunun asan və əlçatan iddia mexanizmlərinin yaradılmasının vacib olduğunu bildirib.

Bundan başqa, AİHM öz qərarında BMT Təhlükəsizlik Şurasının Dağlıq Qarabağ və Azərbaycanın digər ərazilərinin işğalı ilə bağlı çıxartdığı 4 Qətnaməsini, Avropa Şurası Parlament Assambleyasının 2005-ci ildə qəbul etdiyi 1416 saylı Qətnaməsini, eləcə də Laçın rayonun Ermənistan tərəfindən işğal edilməsi ilə əlaqədar digər beynəlxalq təşkilatların hesabat və qeydlərini də nəzərə alaraq, Dağlıq Qarabağda baş verən insan hüquqlarına görə beynəlxalq hüquqi məsuliyyətin Ermənistan dövlətinin üzərinə düşdüyünü bildirib.

İddia ərizəsi Avropa İnsan Haqları Konvensiyasının 1-ci Protokolunun 1-ci maddəsi (mülkiyyətin toxunulmazlığı), Konvensiyanın 8-ci (şəxsi həyatın toxunulmazlığı), 13-cü (ədalətli mühakimə hüququ) maddələrinə əsaslanır.

Azərbaycan tərəfini rəsmi olaraq Azərbaycanın AİHM-dəki səlahiyyətli nümayəndəsi Çingiz Əsgərov təmsil edib.

Azərbaycanlı məcburi köçkünlərin iddialarını isə Azərbaycan Prezident Administrasiyasının hüquq-mühafizə orqanları ilə iş şöbəsinin baş müşaviri Otari Qvaladze, vəkillər Malkom Şou, Urdaneta Vitek, Qabriel Lanski və Hannes Tretter müdafiə ediblər.

Məhkəmədə qaçqınların xeyrinə müsbət qərar qəbul edilsədə, qərarın icraata yönəldilməsi dalana dirənib. BMT-də Ermənistanın işğalçq siyasətini ifşa edən 4 qətnamə kimi.

Yorulub daha artıq bu insanlar nə vaxtsa ədalətli bir qərarın qəbul edilməsini. Hər bir Laçınlı belə düşünür:

“Yorulmuşam... öyrənməkdən,

millətlərə bərabər şəkildə tətbiq edilməyən Beynəlxalq İnsan Hüquqlarını... Yorulmuşam... dinləməkdən,

güclü dövlətlərdən olan natiqlərin “haqq” “ədalət” barədə uydurduqları insan haqlarını...

Yorulmuşm... görməkdən,

haqdan danışanların haqsızlığını, ədaləydən danışanların ədalətsizliyini... Amma bir vaxt...

Zamanı gəlincə Beynəlxalq Millətlər Təşkilatının tribunasına qalxıb,

onların özlərinin qəbul edib, icrata yönəldə bilmədikləri

dörd qətnaməni başım üzərinə qaldırıb..,

qışqıracam, eşidin!.. Ey Cənablar!.. Mən, məcburi köçkün həyatı yaşamağa məhkum edilmiş, Azərbaycan vətəndaşı,

Illərdir, qaçqın düşərgəsinin yöndəmsiz, dar pəncərəsindən boylanıb,

Öz yurdumun gözəlliyinə baxıram”.

Beynəlxaq hüququn işləmədiyi bir regionda yurda qayıtmağın yalnız bir çarəsi qalır. Azərbaycan Ali Baş Komandanının işğal altındakı torpaqların hərbi yolla terrorçulardan təmizlənməsi haqqında əmri... Bu əmri hər bir Laçınlı necədə acgözlüklə gözləyir...

Faiq İsmayılov

Azərbaycanın İşğal Olunmuş Ərazilərindəki Tarix və Mədəniyyət Abidələrini Müdafiə Təşkilatı İctimai Birliyinin sədri;

AMEA Hüquq və İnsan Haqları İnstitunun əməkdaşı;

Azərbaycan Nazirlər Kabineti yanında Azərbaycanın İşğal Olunmuş Ərazilərindəki itki və tələfatların qiymətləndirilməsi üzrə İşçi Qrupun eksperti