Nəsib bəy Yusifbəyli Azərbaycan xalqının dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan siyasi xadimlərdən biridir. O, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin görkəmli qurucularından biri, tanınmış maarifçi, publisist və dövlət xadimi kimi ölkənin müstəqillik uğrunda mübarizəsində əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir. Xüsusilə 1919–1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Baş naziri vəzifəsində çalışaraq gənc respublikanın daxili sabitliyinin möhkəmləndirilməsi, dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi və beynəlxalq münasibətlərin inkişaf etdirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atmışdır. Lakin 1920-ci ilin aprelində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu onun taleyini də faciəvi şəkildə dəyişdirmişdir.

 1920-ci il aprelin 27–28-də XI Qırmızı Ordu hissələrinin Azərbaycana daxil olması nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süquta uğradı və ölkədə sovet hakimiyyəti quruldu. Yeni siyasi şəraitdə Cümhuriyyət rəhbərlərinin əksəriyyəti ölkəni tərk etməyə çalışdı və ya gizlənməyə məcbur oldu. Nəsib bəy Yusifbəyli də bolşevik hakimiyyətinin siyasi təqiblərindən yayınmaq məqsədilə Bakını tərk etdi. Onun əsas məqsədi Azərbaycanın qərb bölgələrinə keçərək oradan Gürcüstana getmək və fəaliyyətini mühacirətdə davam etdirmək idi.

Lakin həmin dövr son dərəcə mürəkkəb və təhlükəli idi. Respublikanın süqutundan sonra ölkədə hakimiyyət boşluğu, silahlı dəstələrin fəaliyyəti, nəqliyyat və rabitə sisteminin pozulması insanların təhlükəsiz hərəkət etməsini çətinləşdirirdi. Keçmiş hökumət üzvləri həm bolşeviklər, həm də müxtəlif silahlı qruplar tərəfindən axtarılırdı. Belə bir şəraitdə Nəsib bəy Yusifbəylinin səfəri uğursuz nəticələndi.

Tarixi mənbələrin əksəriyyətinə görə, Nəsib bəy Yusifbəyli 1920-ci il may ayının sonlarənda indiki Kürdəmir rayonu ərazisində qətlə yetirilmişdir. Onun ölümünün dəqiq şəraiti barədə tarixşünaslıqda vahid fikir yoxdur. Bir sıra tədqiqatçılar onun quldur dəstəsi tərəfindən qarət məqsədilə öldürüldüyünü qeyd edirlər. Digər araşdırmalarda isə hadisənin siyasi motivli ola biləcəyi, keçmiş hökumət başçısının məqsədli şəkildə aradan götürüldüyü ehtimalı irəli sürülür. Bu məsələyə dair kifayət qədər etibarlı sənəd və şahid ifadələrinin olmaması səbəbindən hadisənin bütün təfərrüatlarını qəti şəkildə müəyyən etmək mümkün olmamışdır.

Mövcud sənədlərdə Nəsib bəyin Gəncə istiqamətində hərəkət edərkən həmin marşrut üzərində qətlə yetirildiyi göstərilir. Şahid ifadələrinə görə hadisə yeri Qarabucaq kəndi ərazisidir. Lakin bu fikir də öz təsdiqini tapmayıb. Onun cənazəsinin sonradan yerli sakinlər tərəfindən tapıldığı və dəfn edildiyi barədə məlumatlar mövcuddur. Lakin dəfn yeri və hadisənin dəqiq başvermə məkanı ilə bağlı müxtəlif versiyalar irəli sürüldüyündən bu məsələ də tarixşünaslıqda mübahisəli olaraq qalır.

 Nəsib bəy Yusifbəylinin ölümü təkcə bir dövlət xadiminin faciəsi deyildi. Bu hadisə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti siyasi elitasının ağır taleyinin simvoluna çevrilmişdir. Cümhuriyyət rəhbərlərinin bir qismi mühacirətə getmiş, digərləri isə sovet repressiyalarına məruz qalmışdır. Nəsib bəy isə mühacirətə çatmadan həyatını itirmiş və bununla da Azərbaycan dövlətçiliyinin ən parlaq nümayəndələrindən birinin fəaliyyəti vaxtsız başa çatmışdır.

 Onun siyasi fəaliyyəti dövründə həyata keçirilən islahatlar Azərbaycan parlament demokratiyasının inkişafına mühüm töhfə vermişdir. Hökumət başçısı kimi dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi, təhsil sisteminin genişləndirilməsi, milli ordunun gücləndirilməsi və iqtisadi sabitliyin qorunması istiqamətində mühüm işlər görülmüşdür. Nəsib bəy hesab edirdi ki, müstəqil dövlət yalnız güclü qanunvericilik, milli birlik və savadlı cəmiyyət əsasında inkişaf edə bilər. Bu baxışlar onun siyasi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirirdi.

Sovet hakimiyyəti illərində Nəsib bəy Yusifbəylinin fəaliyyəti uzun müddət obyektiv şəkildə araşdırılmadı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti rəhbərləri "xalq düşməni" kimi təqdim edilir, onların dövlətçilik fəaliyyətinə mənfi qiymət verilirdi. Yalnız Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi bərpa edildikdən sonra onun həyatı və siyasi irsi yenidən araşdırılmağa başlanmış, arxiv materialları və elmi tədqiqatlar əsasında fəaliyyətinə obyektiv qiymət verilmişdir.

 

Müasir Azərbaycan tarixşünaslığında Nəsib bəy Yusifbəyli milli dövlətçilik ideyalarının əsas təmsilçilərindən biri kimi qiymətləndirilir. Onun faciəli ölümü Azərbaycan xalqının XX əsrin əvvəllərində üzləşdiyi mürəkkəb siyasi proseslərin və müstəqillik uğrunda mübarizənin ağır nəticələrinin bariz nümunələrindən hesab olunur. O, dövlət müstəqilliyi, parlament idarəçiliyi, milli maarifçilik və demokratik dəyərlər uğrunda çalışan siyasi lider kimi tarixdə özünəməxsus yer tutmuşdur.

 Nəsib bəy Yusifbəylinin ölümü Azərbaycan tarixinin ən faciəli hadisələrindən biridir. Hadisənin bütün təfərrüatları bu gün də tam aydınlaşdırılmasa da, onun siyasi fəaliyyətinin əhəmiyyəti və Azərbaycan dövlətçiliyinə verdiyi töhfələr danılmazdır. O, həyatını milli istiqlal və müstəqil dövlət quruculuğu ideyasına həsr etmiş görkəmli dövlət xadimi kimi Azərbaycan tarixində əbədi iz qoymuşdur. Nəsib bəy Yusifbəylinin irsi bu gün də tarixçilər üçün mühüm tədqiqat mövzusu olmaqla yanaşı, Azərbaycan dövlətçilik ənənələrinin formalaşmasında mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir.

Tədqiqatçı Nuralı İsmayılov