1906-cı ilin aprelin 7-də “Molla Nəsrəddin” jurnalının ilk nömrəsi işıq üzü görüb. Yaxın Şərq ədəbiyyatında demokratik meyillərin güclənməsinə böyük təsir göstərən nüfuzlu nəşrin banilərindən biri Ömər Faiq Nemanzadə idi.

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mətbuat tarixinin parlaq səhifələrini yazan və onu son dərəcə çətin şəraitdə inkişaf məcrasına yönəldən maarifçi onun keyfiyyətcə yeni səviyyəyə yüksəlməsində müstəsna rol oynayıb. Ədəbi-mədəni həyatda əlamətdar mərhələyə çevrilmiş “Qeyrət” mətbəəsinin və artıq adı çəkilən “Molla Nəsrəddin” jurnalının əsası publisistin gərgin və səmərəli fəaliyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Dövrün bir çox tarixi şəxsiyyətləri kimi, Ömər Faiq Nemanzadə də 1930-cu illərin sovet rejiminin repressiyalarının qurbanlarından biri olub...

Ömər Faiqin jurnalın yaranmasında rolu və yaradıcılığı haqqında onun Böyük Britaniyada yaşayan nəvəsi Ulviyyə Pepinova danışır. Ülviyyə xanım ulu babasının irsinin gələcək nəsillərə çatdırılmasına böyük səy göstərir və Böyük Britaniyada Azərbaycan diasporunun nümayəndəsi kimi ölkəmizin mədəniyyətini fəal şəkildə təbliğ edir.

- Ülviyyə xanım, bu gün “Molla Nəsrəddin” jurnalının ilk işıq üzü gördüyü gündür, lakin biz Ömər Faiqin jurnalın yaranma tarixində əsas rolu haqqında çox az şey bilirik. “Molla Nəsrəddin” adətən Mirzə Cəlil Məmmədquluzadənin adı ilə birgə çəkilir, onun ardınca isə M.Ə.Sabirin adı gəlir…

- Ömər Faiq Nemanzadə və Mirzə Cəlil Məmmədquluzadə təkcə həmkar və iş yoldaşı yox, həm də əsl dost və həmfikir idilər. Ömər Faiqin qızı, nənəm Kamilə Nemanzadənin və Cəlil Məmmədquluzadənin həyat yoldaşı Həmidə xanımın dediklərinə görə, Ömər Faiq Cəlil Məmmədquluzadənin həyatının son günlərinə və demək olar ki, son saatlarına qədər onun yaxın dostu olaraq qalıb.

C. Məmmədquluzadə 1932-ci ildə əbədiyyətə qovuşub. Ömər Faiq dostunu dəfn edib.. Ailə üzvlərimizlə hər zaman Mirzə Cəlilin Ömər Faiqlə dostluq və həmkarlıq münasibətlərinə dair xatirələri çox yüksək qiymətləndiririk.

Ancaq haqlısınız: jurnalın yaranma tarixinin sovet dövründə məhz bu cür gedişatı üstünlük təşkil edirdi və inersiyaya uyğun olaraq hələ də geniş auditoriya üçün nəzərdə tutulmuş narrativlər üstünlük təşkil etməkdədir. Ömər Faiq Nemanzadənin jurnalın təsisçisi, yaradıcısı və müəllifi kimi rolu o dərəcədə azaldılıb ki, bəzən onun adı jurnalın təsisçisi kimi xatırlanmır. Ancaq Azərbaycanın mətbuat tarixi ilə, xüsusən də “Molla Nəsrəddin” jurnalının və “Qeyrət” nəşriyyatının tarixi ilə maraqlanan hər kəsə aydın olacaq ki, bu, əslində belə deyil. Ömər Faiqin həm jurnalın yaranması, təsis edilməsi və nəşr olunmasında, həm də mətnlərin tərtib edilməsi və jurnalın məzmununun tamamlanmasında müstəsna və bilavasitə rolu var.

Fəaliyyətinin son mərhələsində, 1921-ci ildən sonra jurnal sovet təbliğatı üçün bir vasitəyə çevrildiyi üçün Ömər Faiq bu yeni və dəyişdirilmiş jurnalda işləməyib – o, “satira”nın Sovet variantında iştirak etməkdən imtina edib.

  - Ömər Faiqin adı nə vaxt yenidən hallanmağa başladı?

- 1937-ci il oktyabrın 10-da güllələndikdən sonra onun qadağan olunmuş adı Sovetlər İttifaqı dağılana qədər demək olar ki, çəkilmirdi. 1958-cı ildə ona bəraət verilməsinə baxmayaraq onun adı hətta çəkilsə belə, bir qədər qorxu və qərəzlə çəkilirdi. Ömər Faiq Nemanzadənin əsl ədəbi reabilitasiyası ilk dəfə alim-tədqiqatçı Şamil Qurbanov tərəfindən aparılıb.

Qeyd etmək lazımdır ki, Ömər Faiqin adı silinəndə və ya onun jurnaldakı rolu azaldıqda jurnalın ideologiyası da silinir, nəşrin üslubuna da xələl gətirilir. Dövrün formalaşmış ideoloji doqmalarına sadiq olan sovet alim və tədqiqatçıları Ömər Faiqin “əlverişsiz” dünyagörüşü və ideallarından yan keçməyə üstünlük verirdilər, bununla da jurnalın özünün tarixşünaslığına, ən əsası isə türk özünüdərkinin tarixşünaslığına böyük ziyan vururlar.

- Ömər Faiqin "əlverişsiz" dünyagörüşündən danışarkən: onun mövqeyi digər müəlliflərin mövqeyindən nə ilə fərqlənirdi?

- AXC-nin qurucusu Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də daxil olmaqla bir çox çağdaşlarının qeyd etdiyi kimi, Ömər Faiqin xüsusi fədakar qələmi var idi ki, bu da onu Rusiya Çar Hakimiyyətinin və yerli ruhani dairələrin ilk hədəfinə çevirirdi və çox vaxt həbsinə və əsərlərinin nəşrinin qadağan olunmasına səbəb olurdu. Ana dilinə olan sevgini Vətən sevgisinin əsas elementi hesab edərək, o, türk özünüdərkinin dirçəldilməsi və Çar Rusiyasının yürütdüyü siyasətdən müstəqillik uğrunda çox mübarizə aparırdı.

O dövrün qabaqcıl ideyaları kontekstində "azərbaycançılıq" ideologiyası baxımından ümumxalq əhəmiyyətli bütün taleyüklü məsələlərin daim işıqlandırılması, milli ideyalarla dolub-daşan və dərin siyasi-ictimai məzmunla dolu Ömər Faiq Nemanzadənin publisistikasının əsas leytmotivinə çevrilmişdi.

Mirzə Cəlil Azərbaycan ədəbi janrının banisi kimi böyük yazıçı olduğu halda, Ömər Faiq publisist kimi janrın stilistikasını xüsusi kəskinlik və sərtliklə tətbiq edirdi, çar hakimiyyəti də onu məhz iti qələminə görə və felyetonların əsas müəllifi kimi təqib edib həbs edirdi.

"Molla Nəsrəddin" Ömər Faiqin iştirakı ilə 1906-1911-ci illərdə rəssamlar Oskar Şmerlinq və İosif Rotterin orijinal konsepsiyası və parlaq illüstrasiyaları ilə əsl jurnal olaraq qalacaq.

Əksər tədqiqatçıların jurnalın müxtəlif inkişaf mərhələlərini bütöv kimi təqdim etməklə bağlı keçmiş və indiki cəhdləri, fikrimcə, böyük səhvdir. Müqayisə üçün 1906-cı ildən 1911-ci ilə qədər olan jurnalın hər hansı bir sayını, 1917-ci ilə qədər olan bir neçə nömrədən birini və ya 1921-ci il sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra hər hansı bir sayını götürsək, məzmun, yazı tərzi, bədii dizayndakı fərq açıq-aydın görünəcək.

"Molla Nəsrəddin" jurnalı üzrə beynəlxalq - Qərb, İran və hətta türk tədqiqatçılarında jurnalın mahiyyəti və əsas mesajını anlamaqda böyük boşluq görürəm.

- Bu nədən ibarətdir?

- Jurnal müsəlman dininə, Çar Rusiyasına qarşı mübarizə vasitəsi, müsəlman qadınların hüquqlarının müdafiəsi üzrə qabaqcıl və mütərəqqi platforma, müsəlman Şərqində demokratik dəyərlərin ilk əks-sədası kimi təsvir olunur. Lakin demək olar ki, heç kim jurnalın qurucusu olaraq ulu babam üçün əsas olan tezisə – Türk özünüdərkinin və özünütanımanın oyanmasına lazımi diqqət yetirmir.

1906-1911-ci illərdə Ömər Faiqin iştirakı ilə jurnalın dindarlığa qarşı deyil, antiklerikalizm mövzusu da eyni dərəcədə vacib idi! Sirr deyil ki, Ömər Faiq uşaqlıqdan dini təlim formasını qəbul etməyib. Bu barədə o xatirələrində yazır, şifahi ailə tarixindən bildiyimiz budur. Ömər Faiqin atası oğlunu məşhur Qori seminariyasına oxumağa göndərməyə hazır olduğu zaman, dindar ananın əzmkarlığı üstünlük qazanır və balaca Ömər Faiq təhsil almaq üçün İstanbula, dayısının yanına, Fatihə Mədrəsəsinə göndərilir. Lakin qısa müddətdən sonra hələ 10 yaşına çatmamış gənc Ömər Faiq əmisini onun o zamankı ilk aparıcı dünyəvi liseyi olan Darüşşafaka keçməsinə inandırmağı bacarır.

Belə bir gənc yaş üçün qeyri-adi olan müstəqil düşüncə və öz mövqeyini müdafiə etmək bacarığı bu gün də təəccüb doğurur və onlar bizə "Molla Nəsrəddin" jurnalına xas olan antiklerikalizmin mənşəyini də anlamağa kömək edir. Burada həm də qeyd etmək vacibdir ki, həm Ömər Faiq, həm də 1906-1911-ci illərdə çap olunan jurnal mahiyyət etibarilə dinə qarşı deyildi. Yalnız Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra jurnal 1921-ci ildən "dinə qarşı mübarizə" alətinə çevrilib.

O, müsəlman icmalarının sədri kimi Gürcüstanın İnqilab Komitəsinin üzvlərindən biri təyin olunub. Onun Gürcüstan müsəlmanlarının, o cümlədən dini mollaların hüquqlarının müdafiəsi üzrə fəaliyyəti yeni sovet hakimiyyətinin yaranması şəraitində o qədər açıq və ağrılı idi ki, onun hesabatları bu gün də maraqla oxunur.

- Bəs bu gün Ömər Faiqin fəaliyyətinin tədqiqatı sahəsində vəziyyət necədir?

- Düşünürəm ki, jurnalın ərəb əlifbasından yenilənmiş tərcümə – mətndə nəyin qala biləcəyini və nəyin qalmayacağını diktə edən sovet senzurası olmayan tərcüməsi ilə tamamilə yeni araşdırmaya ümid etməyə dəyər. Bunun üçün peşəkar dilçilər və mütəxəssislər lazımdır. Felyeton və məqalələrin müəllifliyi və təxəllüslərin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı ədəbi-linqvistik müayinələr aparılmalıdır. Şübhəsiz ki, bu, böyük işdir.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Ömər Faiq Nemanzadənin 150 illik yubileyinin qeyd olunması haqqında 2022-ci il 3 oktyabr tarixli Sərəncamını minnətdarlıqla qeyd etmək istərdim Sərəncamda onun maarifçilik, maarifçilik islahatları, ictimai-siyasi həyat və mətbuatın, xüsusilə “Molla Nəsrəddin” jurnalının tarixinə danılmaz töhfəsi vurğulanır. 2022-2023-cü illərdə tarixin unudulmuş səhifələrini işıqlandırmaq və gələcək tədqiqatlara böyük marağı oyatmaq məqsədilə Ömər Faiqin fəaliyyəti, yaradıcılığı və irsinə həsr olunmuş bir sıra tədbirlər keçirilib.

Mən öz tərəfimdən töhfəmi vermək üçün əlimdən gələni edirəm. İlk addım olaraq Ömər Faiq Nemanzadənin xatirə saytı yaratdım: omarfaig.info.

Həmçinin əlavə etmək istəyirəm ki, cari ilin aprelin 9-da “Molla Nəsrəddin” jurnalının ilk nömrəsinin şərəfinə saat 12:00-da Xəzər Universitetində tələbələr üçün açıq konfrans keçiriləcək və bu gözəl hadisədir!