Ekolinqvistika dil və ətraf mühit arasındakı əlaqəni araşdıran fənlərarası bir sahədir. O, dilin insanların təbiət dünyası ilə qarşılıqlı əlaqəsi ilə necə formalaşdığını araşdırır. Ekolinqvistika dilin ətraf mühitdəki diskursda, qavrayışda və fəaliyyətdə rolunu anlamaq üçün dilçilik, ekologiya, antropologiya, sosiologiya və digər fənlərdən əldə edilən fikirlərdən istifadə edir. Ekolinqvistika daha ahəngdar əlaqənin inkişaf etdirilməsində dil müxtəlifliyinin və ətraf mühitin davamlılığının vacibliyini vurğulayır.

Dilin ekoloji təhlili əsas dünyagörüşlərini və ya yaşadığımız hekayələri aşkar etmək üçün tənqidi diskurs təhlili, çərçivə nəzəriyyəsi, koqnitiv dilçilik, şəxsiyyət nəzəriyyəsi, ritorika və sistemli funksional qrammatika daxil olmaqla geniş çeşidli dil alətlərindən istifadə edir. Yaşadığımız hekayələr insanların ekomədəni kimliklərinə və insanların bir-birinə, digər heyvanlara, bitkilərə, meşələrə, çaylara və fiziki mühitə münasibətinə təsir edən fərdlərin və ya cəmiyyətin (sosial idrak) şüurunda olan idrak strukturlarıdır. Hekayələr ekoloji çərçivəyə istinad edərək ekoloji baxımdan sorğulanır və insanları həyatın asılı olduğu ekosistemləri qorumağa təşviq etmək və ya bu ekosistemlərə zərər verən davranışları təşviq etmək üçün mühakimə olunur. Ekolinqvistika dağıdıcı hekayələrə müqavimət göstərmək və yaşamaq üçün faydalı yeni hekayələrin axtarışına töhfə verməklə dünyada praktiki fərq yaratmağa çalışır. Ekolinqvistlərin dağıdıcı olduğunu iddia etdiyi hekayələr istehlakçılıq, qeyri-məhdud iqtisadi artım, reklam, intensiv əkinçilik və təbiəti maşın və ya resurs kimi təmsil edənlərlə bağlıdır. Ekolinqvistika "müsbət diskurs təhlili"ndən istifadə edərək, təbiət yazılarını, şeirləri, ekoloji yazıları və bütün dünyada ənənəvi dil formalarını tədqiq etməklə yaşamaq üçün yeni hekayələr axtarır. Təhlilin bu forması gizli fərziyyələri və mesajları üzə çıxarmaq və ekoloji məqsədlərə nail olmaqda bunların effektivliyini şərh etmək üçün ətraf mühitlə bağlı mətnlərə tənqidi diskurs təhlilinin tətbiqi ilə başlamışdır..

Ekolinqvistika və ya ekoloji dilçilik 1990-cı illərdə linqvistik tədqiqatların yeni paradiqması kimi ortaya çıxdı, sosiolinqvistikanı təkcə dilin yerləşdiyi sosial konteksti deyil, həm də digər növlər və fiziki mühit də daxil olmaqla daha geniş ekoloji konteksti nəzərə almaq üçün genişləndirdi.

Maykl Hallideyin 1990-cı ildəki çıxışı Mənanın yeni yolları tətbiqi dilçiliyə çağırış tez-tez dilçilərə dilin ekoloji kontekstini və nəticələrini nəzərdən keçirmək üçün stimul verən bir iş kimi qəbul edilir. Digər məsələlərlə yanaşı, Hallideyin irəli sürdüyü problem dilçiliyi müasir problemlərə, xüsusən də ekosistemlərin geniş şəkildə məhv edilməsinə aid etmək idi. Hallideyin verdiyi əsas nümunə, "bütün dünyada hər gün təkrarlanan saysız-hesabsız mətnlərin sadə bir mesajı ehtiva etdiyini" təsvir edən iqtisadi artım idi. Çoxları azdan yaxşıdır, çox azdan yaxşıdır, böyük kiçikdən yaxşıdır. , böyümək kiçilməkdən yaxşıdır”, bu da ekoloji cəhətdən dağıdıcı nəticələrə gətirib çıxarır.

 Ekolinqvistikanın “eko”su orqanizmlərin digər orqanizmlərlə və fiziki mühitlə əlaqəsinin hərfi mənasında ekologiyaya uyğundur. Bu, ekotənqid və ekopsixologiya kimi digər ekoloji humanitar fənlərlə paylaşılan hissdir. "Ekolinqvistika" termini həm də "ekologiya"nın metaforik mənası ilə, məsələn, "linqvistik ekologiya", "kommunikasiya ekologiyası" və ya "öyrənmə ekologiyası" kimi digər növlərin və ya fiziki mühitin nəzərə alınmasını ehtiva etməyən üsullarla istifadə edilmişdir. Bu hal hazırda daha az yayılıb.

Ekolinqvistikanın əsas tədqiqat sahələri :

1. Dil və ekoloji qavrayış - Ekolinqvistlər dilin insanların ətraf mühiti qavrayış və konseptuallaşdırma tərzinə necə təsir etdiyini araşdırırlar. Buraya bitkilər, heyvanlar, landşaftlar və ekosistemlər üçün terminlər kimi təbiətlə bağlı linqvistik kateqoriyaları və bu kateqoriyaların təbiət dünyası ilə bağlı mədəni münasibətləri və inancları necə əks etdirdiyini araşdırmaq daxildir.

2 .Ətraf mühitin mühafizəsi - Ekolinqvistlər ekoloji ünsiyyətdə istifadə olunan dili, o cümlədən ictimai diskurs, media təmsilləri, siyasi ritorika və elmi yazıları təhlil edirlər. Onlar linqvistik seçimlərin iqlim dəyişikliyi, biomüxtəlifliyin itirilməsi və davamlılıq kimi ekoloji problemlərlə bağlı münasibətləri, inancları və davranışları necə formalaşdırdığını araşdırırlar.

3. Dil və ətraf mühit fəallığı - Ekolinqvistika dilin ekoloji fəallıq və təbliğatdakı rolunu araşdırır. Buraya ekoloji hərəkatların ritorikasının öyrənilməsi, ictimai müzakirələrdə ekoloji problemlərin formalaşdırılması və ekoloji səbəblərə dəstəyi səfərbər etmək üçün dildən istifadə daxildir.

4. Dil və ətraf mühit təhsili - Ekolinqvistlər dilin ekoloji təhsil və təbliğatda necə istifadə olunduğunu araşdırırlar. Onlar müxtəlif auditoriyalar arasında ekoloji şüurun, anlayışın və davranış dəyişikliyinin təşviqi üçün müxtəlif linqvistik strategiyaların effektivliyini araşdırırlar.

5. Dil və məkan - Ekolinqvistika dil və yer arasındakı əlaqələri, o cümlədən yer adlarının, yerli dialektlərin və linqvistik landşaftların insanların təbii və tikilmiş mühitlə münasibətlərini əks etdirmə və formalaşdırma yollarını araşdırır.

6. Tarix və inkişaf - Ekolinqvistika 20-ci əsrin sonlarında dilçilik, ekologiya, antropologiya və ətraf mühitin öyrənilməsi kimi müxtəlif fənlərdən əldə edilən fikirlərə əsaslanaraq fərqli bir tədqiqat sahəsi kimi ortaya çıxdı. Suzette Haden Elgin, Arran Stibbe və Alwin Fill kimi alimlər ekolinqvistikanın inkişafına mühüm töhfələr vermişlər. Elgin xüsusən də dilin düşüncə və davranışa, o cümlədən ətraf mühitə münasibətə necə təsir etdiyini araşdıran "Doğma Dil" (1984) kitabında "dil nisbiliyi" anlayışını təqdim etdi.

Ekolinqvistikanın problemləri :

1.Fənlərarası mürəkkəblik - Ekolinqvistika mahiyyət etibarı ilə fənlərarasıdır, dilçilik, ekologiya, antropologiya, sosiologiya və digər sahələrdən olan fikirlərə əsaslanır. Bu fənlərarası yanaşma dəyərli olsa da, müxtəlif fənlərdən müxtəlif nəzəri çərçivələrin, metodologiyaların və terminologiyaların inteqrasiyası baxımından çətinliklərə də səbəb ola bilər.

2. Metodoloji çətinliklər - Ekolinqvistik tədqiqatlar tez-tez diskurs təhlili, etnoqrafik tədqiqatlar, korpus linqvistikası və koqnitiv dilçilik də daxil olmaqla mürəkkəb metodologiyaları əhatə edir. Tədqiqatçılar, xüsusən də ətraf mühit kontekstində linqvistik məlumatlar ilə işləyərkən məlumatların toplanması, təhlili və şərhi ilə bağlı metodoloji çətinliklərlə qarşılaşa bilərlər.

3. Dil müxtəlifliyi - Ekolinqvistika insanın ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsini anlamaqda linqvistik müxtəlifliyin əhəmiyyətini vurğulayır. Bununla belə, dil təhlükəsi, dil itkisi və təhsildə, mediada və qlobal ünsiyyətdə əsas dillərin üstünlüyü səbəbindən dil müxtəlifliyinin özü təhlükə altındadır. Nəsli kəsilməkdə olan dillərin qorunması və sənədləşdirilməsi ekolinqvistik tədqiqatlar üçün çox vacibdir, lakin praktiki və etik problemlər yaradır.

4. Mədəni və kontekstual spesifiklik - Dildən istifadə və ətraf mühitlə bağlı qavrayışlar müxtəlif icmalar və regionlar arasında geniş şəkildə fərqlənə bilən mədəni və kontekstual amillərə dərindən köklənmişdir. Ümumiləşdirmələrdən qaçmaq və müxtəlif kontekstlərdə nəticələrin uyğunluğunu və tətbiqini təmin etmək üçün ekolinqvistik tədqiqatlar bu mədəni və kontekstual spesifikliyi nəzərə almalıdır.

Azərbaycanda rəsmi dil olan Azərbaycan dili ilə yanaşı bir neçə azlıqların danışdığı dil baxımından müxtəlif ölkədir. Ekolinqvistik tədqiqat Azərbaycanda danışılan müxtəlif dillərin ətraf mühit haqqında bilikləri necə kodlaşdırdığını araşdıra bilər. Azərbaycanın dil müxtəlifliyini dərk etmək bu dillərdə cəmlənmiş ənənəvi ekoloji bilikləri qorumaq üçün çox vacibdir. Azərbaycan müxtəlif etnik qrupların və dil icmalarının yaşadığı çoxmədəniyyətli və çoxdilli ölkədir. Ekolinqvistik tədqiqatlar Azərbaycanda müxtəlif mədəni və linqvistik qrupların öz mühitləri ilə necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu və ekoloji bilik və dəyərləri dil vasitəsilə necə ifadə etdiyini araşdıraraq müqayisəli yanaşma tətbiq edə bilər. Bu, ekoloji diskursdakı fərqləri, təbiət üçün linqvistik metaforaları və ya müxtəlif icmalar arasında ənənəvi ekoloji təcrübələri öyrənməyi əhatə edə bilər.

Ekolinqvistika ekoloji təhsil və ünsiyyət səyləri üçün dəyərli fikirlər təklif edir. Dilin ekoloji qavrayışlara və davranışlara necə təsir etdiyini başa düşməklə, pedaqoqlar və ünsiyyətçilər ekoloji problemlər haqqında məlumatlılığın artırılması, ekoloji məsuliyyət hissini aşılamaq və davamlı davranışları təşviq etmək üçün daha effektiv strategiyalar hazırlaya bilərlər. Ekolinqvistika tədqiqatlarının nəticələri dil, mədəniyyət və ətraf mühit arasında mürəkkəb qarşılıqlı əlaqənin daha incə şəkildə başa düşülməsinə kömək edir və linqvistik cəhətdən müxtəlif dünyada aktual ekoloji problemlərin həlli üçün praktiki təsirlərə malikdir. Nəzəriyyə və praktika arasındakı uçurumu aradan qaldıraraq, ekolinqvistika ətraf mühit haqqında məlumatlılığı, mühafizəni və ədaləti təşviq etmək üçün dəyərli anlayışlar və yanaşmalar təklif edir.

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin müəllimi

Gülöyşə Azad qızı Əhmədzadə