MƏDƏNİ
A- A A+

Türklər üçün ortaq dil necə formalaşa bilər?

Araşdırma

Türklər üçün ortaq dil necə formalaşa bilər?

Türk dünyasının dildə, fikirdə, əməldə birliyinin təmin edilməsi zərurətini dilə gətirən İsmayıl bəy Qaspiralı ideyalarının gerçəkləşməsi üçün türkdilli cümhuriyyətlər arasında elmi, mədəni, siyasi və iqtisadi əlaqələrin inkişaf etdiyi bir dövrdə bu ideyaların gerçəkləşdirilməsi üçün olduqca əlverişli şərait yaranıb.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra İttifaqın tərkibindən çıxan on beş respublika ayrı-ayrı müstəqil dövlət olaraq dünya elmində, siyasətində öz yerini aldı. Rusiya Federasiyası da daxil olmaqla, yeni yaranmış respublikalar təhsildə, elmdə, incəsənətdə, iqtisadiyyatda, ümumiyyətlə, bir şox sahələrdə ümumdünya proseslərə inteqrasiya etməyə başladılar. Bu proseslər türksoylu xalqlar üçün yeni imkanların və əlaqələrin yaranmasına səbəb oldu. Ölkələr arasında elm, təhsil, iqtisadi əlaqələr sürətli inkişaf yoluna çıxdı. Belə ki, türk dünyasının mədəniyyət nazirlərinin, incəsənət xadimlərinin, elm adamlarının və tədqiqatçıların, univerisitet rektorlarının iştirakı ilə  müxtəlif mövzularda mütəmadi olaraq konfranslar, simpoziumlar təşkil edildi. Bu tədbirlərdə gündəmdə olan əsas məsələ türk xalqlarının danışdığı ortaq ünsiyyət dili ilə bağlıdır. Lakin yüksək səviyyədə təşkil edilmiş tədbirlərdə iştirakçıların eyni tarixi məcrada formalaşan dilin fərqli dialektlərində ünsiyyət qurması bəzi hallarda  müəyyən çətinliklərə və anlaşılmazlıqlara səbəb olur. Natiqlərin çıxışlarının əksəriyyəti rahat başa düşülsə də, diqqətlə nəzər yetirdikdə bəzi kəlmələrin planlı olaraq fərqli dialektlərə transformasiyası müşahidə edilib. Keçirilən konfranslarda türkdilli xalqlar arasında vahid əlifbanın, ortaq ünsiyyət dilinin yaradılması mövzuları hər zaman müzakirə obyekti olub.
Bu gün türk xalqları arasında iqtisadi, mədəni və siyasi əlaqələr gündən-günə daha da yüksək səviyyəyə çatır. Xüsusi olaraq, vurğulamaq lazımdır ki, bu əlaqələrin daha da inkişaf etdirilməsi üçün türk xalqları arasında əlçatan və səmərəli ünsiyyət vasitəsinin yaradılaraq tətbiq edilməsi olduqca zəruridir ki, bu da öz növbəsində, türkdilli dövlətlərin və cəmiyyətlərin bir-birinə daha da yaxınlaşmasına səbəb olacaq.
Ortaq ünsiyyət dilinin formalaşdırılması bütün türk xalqları üçün anlaşılan vahid dil vasitəsinin tətbiqi yolu ilə təmin edilə bilər. Eyni dildə danışan insanlar ünsiyyəti, təbii ki, öz ana dilində qururlar. Ana dilləri fərqli olan və bunun nəticəsi olaraq ana dillərində bir-birlərini başa düşməyən insanlar isə ancaq bildikləri ortaq bir xarici dildə ünsiyyət qurmaq məcburiyyəti qarşısında qalırlar. Türksoylu xalqların dialektlərinin bir hissəsi bir-birinə çox yaxındır - Türkiyə türkcəsi Azərbaycan türkcəsinə, qazax türkcəsi qırğız türkcəsinə, özbək türkcəsi uyğur türkcəsinə yaxındır. Lakin Türkiyə türkcəsində qazax, türkmən, altaylı və digər türkdilli xalqların bir-birlərini başa düşməsi heç də asan deyil.

Yazı birliyinin, yəni əlifba birliyinin təmin edilməsi çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Məhz bu baxımdan da türkdilli xalqlar arasında ümumi ünsiyyət dilinin formalaşdırılması üçün yerinə yetirilməli olan zəruri tədbirlərə aşağıdakıları aid etmək olar: Türkdilli xalqlar arasında ortaq ünsiyyət dilini yaratmaq üçün ilk öncə ortaq əlifba (latın əlifbası əsasında) hazırlanmalıdır. Ortaq əlifbada bütün türkdilli ölkələrin dillərindəki oxşar əlifba xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır; Türk dünyasının ortaq ədəbiyyatının şah əsərləri, dastanlar, nağıllar, laylalar, atalar sözləri hər bir türkdilli ölkədə, qəbul olunacaq ortaq əlifba ilə nəşr olunmalıdır. Bu ədəbi əsərlərin bütün türk dünyasının ortaq dəyərləri təsiri bağışlamalıdır; Türkdilli ölkələrdə türk dünyası ilə bağlı ədəbiyyat əsərləri məktəblərdə tədris edilməli və dərsiliklərdə hər bir türk ləhcəsindən mətn parçaları verilməli həmin dildəki əsərlərdən hissə-hissə materiallar lüğət tərkibi ilə birlikdə verilməlidir; Türk dünyası şair və yazıçılarının əsərləri digər dillərdə də çap olunmalıdır. 
Bu əsərlərin hamısı ortaq türk əlifbası ilə nəşr olunmalı, səhifənin bir tərəfində mətn, qarşısında isə lüğəti verilməlidir; Türk cümhuriyyətlərinin radio və televiziya verilişlərinin türk xalqları tərəfindən izlənilməsi təmin edilməlidir. Verilişlər türk dilində aparılmalı, televiziyalarda türk xalqlarının filmləri efirə xüsusi şəkildə verilməli, altdan titrlərlə həmin ölkənin dialektində verilməlidir. Türk dünyasındakı mədəniyyət və incəsənət əlaqələri qarşılıqlı inkişaf etdirilməli və daha da genişləndirilməlidir. Musiqi, kino, teatr kimi incəsənət sahələrində əlaqələrin inkişaf etdirilməsi də ortaq ünsiyyət dilinin təkamülünə təkan verən amillərdən sayıla bilər. Türk dilləri üçün gündəlik istifadə üçün danışıq kitabçaları hazırlanmalıdır. Burada istifadə ediləcək cümlələrdə ortaq sözlərə üstünlük verilməlidir. Bir dil üçün xüsusi ifadə yerinə, hər dildə rahat başa düşüləcək sözlər seçilməlidir. Türk xalqları bir-birləri ilə ünsiyyətlərində öz dillərindən başqa bir dili ümumi ünsiyyət dili olaraq seçməməlidir. Xalqlar arasındakı ünsiyyətdə rus və ingilis dili kimi xarici dillərdən istifadə edilməsi ortaq ünsiyyət dilinin və ortaq yazı dilinin yaradılmasını gecikdirməklə yanaşı hətta bunu əngəlləyir.
Türk xalqları arasında ünsiyyəti gücləndirəcək və inkişaf etdirəcək bir başqa ünsür isə internetdir. Türk xalqlarının məlumat əldə etməsi üçün ortaq əlifbanın tətbiq edilməsi ən qısa zamanda başlanmalıdır. İnternetdə türk xalqları bir-biriləri ana dillərində məlumat əldə etmək və internetdən istifadə etmək üçün ortaq internet terminləri hazırlanmalı və tərtib edilməlidir. Ortaq ünsiyyət dilinin formalaşdırılması üçün dil, ədəbiyyat, folklor, tarix, etnoqrafiya, incəsənət və bu kimi sahələri əhatə edəcək simpozium və qurultaylar davamlı olaraq keçirilməlidir. Bu qurultaylar və simpozium hər il davamlı olaraq türkdilli cümhuriyyətlərin birində təşkil olunmalıdır. Bu yığıncaqlarda ortaq ünsiyyət dilinin yaradılması şərtləri nəzərə alınmalı, bu istiqamətdə həyata keçiriləcək konkret tədbirlər planı hazırlanıb müzakirə olunmalıdır.
Yuxarıda qeyd olunan məsələlərin türk dünyası üçün böyük əhəmiyyətini nəzərə alaraq, bu sahədə işlərin sürətləndirilməsi olduqca zəruridir ki, burada da aidiyyəti sahədə mütəxəssislərin birgə və ya fərdi fəaliyyətləri ilə yanaşı, hər türkdilli dövlətdə hökumət səviyyəsində inzibati-institusional və təşkilati-idarəçilik dəstəyinin göstərilməsi təmin edilməlidir. Türkdilli xalqlar arasında vahid ünsiyyət dilinin yaradılması və türkdilli xalqların mənşə (tarixi formalaşma) prinsipinə əsasən inteqrasiyası ilə bağlı qərarlar hökumətlər səviyyəsində qəbul edildiyi halda, bu cür dəstəyin göstərilməsi labüddür və gözləniləndir.
Həyata keçiriləcək bu işlərlə ortaq ünsiyyət dilinin formalaşdırılması təmin ediləcək və Ortaq Ünsiyyət Dili-Ortaq Türk yazı dilinin bünövrəsi qoyulacaq.
Elçin İBRAHİMOV
AMEA “Türkologiya” jurnalının Məsul katibi

 

 

 

 

 

 

 

 


Kateqoriya : MƏDƏNİ Baxış sayı : 40

SOSİAL

2017-01-24 11:00:20

SOSİAL
Azərbaycan folklor nümunələri ilə bağlı layihə hazırlanıb
Azərbaycan folklor nümunələri ilə bağlı layihə hazırlanıb

Yeni qanun

2017-01-23 10:10:34

SOSİAL
Ermənistan Atom Elektrik Stansiyasında qəza baş verib
Ermənistan Atom Elektrik Stansiyasında qəza baş verib

Yanvarın 21-də Ermənistandakı Atom Elektrik Stansiyasında qəza qeydə alınıb

İQTİSADİ

2017-01-23 10:35:37

İQTİSADİ
“China Daily”: Azərbaycan İpək yolu zəncirində açar rol oynayır
“China Daily”: Azərbaycan İpək yolu zəncirində açar rol oynayır

Çinin nüfuzlu “China Daily” qəzetində “Azərbaycan İpək yolu zəncirində açar rol oynayır” başlıqlı məqalə dərc olunub

2017-01-18 10:55:36

İQTİSADİ
Akademik Xoşbəxt Yusifzadənin kitabı xaricdə nəşr edilib
Akademik Xoşbəxt Yusifzadənin kitabı xaricdə nəşr edilib

“Ömrümün illəri və izləri”

MƏDƏNİ

2017-01-24 10:20:01

MƏDƏNİ
“Azərbaycan xalçaları” jurnalı
“Azərbaycan xalçaları” jurnalı

yeni nömrədə

2017-01-20 08:50:06

MƏDƏNİ
Qarabağda qədim Azərbaycan abidələrinin dağıdılması prosesi davam edir
Qarabağda qədim Azərbaycan abidələrinin dağıdılması prosesi davam edir

İşğalçı Ermənistan Azərbaycanın mədəni-tarixi abidələrinin yer üzündən silinməsi istiqamətində öz çirkin addımlarını davam etdirir

TƏDQİQATLAR

2017-01-13 09:15:49

TƏDQİQATLAR
Tarixi şəxsiyyətlərimizə sahib çıxaq
Tarixi şəxsiyyətlərimizə sahib çıxaq

Müstəqillik tariximizin ən mühüm nailiyyətlərindən biri də tarix elmimizin inkişafı sahəsində əldə olunan böyük uğurlardır

2017-01-12 10:10:17

TƏDQİQATLAR
Rusiya-Türkiyə-İran koalisiyası: Qərbin reaksiyası və qlobal geosiyasət
Rusiya-Türkiyə-İran koalisiyası: Qərbin reaksiyası və qlobal geosiyasət

Araşdırma

QHT və MEDİA

2017-01-21 21:35:05

QHT və MEDİA
"Biz, soyqırım və terrorra yox deyirik!"adlı sənədli filmin çəkilişləri davam edir
"Biz, soyqırım və terrorra yox deyirik!"adlı sənədli filmin çəkilişləri davam edir

Layihə

2017-01-19 20:50:21

QHT və MEDİA
Şəhidlər yad edildi
Şəhidlər yad edildi

Toplantı

DİGƏR

2017-01-21 12:00:27

DİGƏR
Lüksemburqlu deputatlara Azərbaycanla bağlı həqiqətlər çatdırılıb
Lüksemburqlu deputatlara Azərbaycanla bağlı həqiqətlər çatdırılıb

Milli Məclis üzvlərinin xarici həmkarları ilə görüşü

2017-01-18 10:05:07

DİGƏR
Ermənistanın qanunsuz məskunlaşma siyasəti: 2334 saylı qətnamədən sonra...
Ermənistanın qanunsuz məskunlaşma siyasəti: 2334 saylı qətnamədən sonra...

BMT Təhlükəsizlik Şurası İsraillə bağlı bir sənəd qəbul edib